Vorleiðangri um umhverfisástand sjávar nýlokið

Blaðgræna á 20 m dýpi, mæld með flúrljómun, sjá mynd 8.

Árlegur vorleiðangur Hafrannsóknastofnunar fór fram 20. maí til 3. júní 2026 á rannsóknaskipinu Þórunni Þórðardóttur HF300. Leiðangurinn er hluti af langtímavöktun á umhverfisástandi sjávar, m.a. hita, seltu, straumum, næringarefnum, ólífrænu kolefni, og plöntusvifi (gróðri) og dýrasvifi (átu). Árferðisrannsóknir af þessu tagi hafa farið fram nánast óslitið síðan um 1950. Þórunn Þórðardóttir HF300 hefur nú verið í notkun í rúmlega ár og mikil vinna hefur verið lögð í að bæta aðstöðu og tæki og gekk leiðangurinn almennt vel.

Mælingar voru gerðar á 156 stöðvum í kringum landið, bæði á landgrunninu og utan þess, auk þess sem firðir voru heimsóttir.

Nýr fjölháfur tekinn í notkun

Sjómælingar voru framkvæmdar með síritandi mælitækjum á siglingaleið skipsins (mynd 1), magn gróðurs var metið með blaðgrænumælingum og líffræðileg fjölbreytni plöntusvifs er rannsökuð með smásjárgreiningum og erfðafræðilegum aðferðum. Magn, útbreiðsla og tegundasamsetning dýrasvifs var könnuð úr háfsýnum sem gefa góða mynd af smærri dýrasvifstegundum. Samhliða því var bergmálstækni notuð til að afla upplýsinga um stærra dýrasvif á hafsvæðinu eins og ljósátu. Fjölháfur var tekin í notkun og dýrasvifi safnað á ákveðnum dýpum á suðurlandi. Straumlagnir með síritandi mælitækjum fyrir hita, seltu, og flúrljómun voru settar í sjó í Patreksfirði, í Arnarfirði, á Hornbankasniði og í Reyðarfirði (mynd 2), og skipt um bauju með CO2-mælum á Langanes NA-sniði.

Mynd 1: Siglingaleið skipsins og yfirborðshiti á vorleiðangri 20. maí – 03. júní 2026. Farið var réttsælis kringum landið, s.s. fyrst út Faxaflóasniðið (FX), síðan Látrabjarg (LB), um Vestfirði, Kögur (KG), Hornbanka (HB), Siglunes (SI), Melrakkasléttu (MS), Langanes Norðaustur (LN), Langanes Austur (LA), Krossanes (KR), um Austfirði, Stokksnes (ST), Ingólfshöfða (IH), Háfadjúp (HD), Selvogsbanka (SB) og aftur til Hafnarfjarðar. Þær stöðvar sem gögn eru sýnd frá á myndunum hér neðar eru merktar.

Mynd 2: Nýr fjölháfur var tekinn í notkun (vinstri) og straumlagnir með síritandi mælitækjum settar í sjó (hægri) Ljósmyndir Áki Jarl Láruson.

Fyrstu niðurstöður fyrir hitastig sjávar og seltu

Meðalhiti í efstu 200 m sjávarins var almennt hærri en meðaltal áranna 1990–2020, á 75 af þeim 78 föstu mælistöðvum (mynd 3) sem sýnataka fór fram í vorleiðangrinum árið 2026 (mynd 4a,c). Á mörgum stöðvum mældist methiti, einkum sunnan og vestan við Ísland (mynd 5). Selta var einnig yfir meðallagið víða og með þeim hæstu gildum sem hafa mælst í Atlantssjónum sunnan lands (myndir 4b,d og 5).

Hitastigið var einnig óvenjuhátt norðan við landið (myndir 4a,c), en há seltugildi mældust aðallega í Atlantssjónum á landgrunninum. Selta í pólsjó á Norðurmiðum var víða nærri meðallagið, en undir meðallagi á Austurmiðum (myndir 4b,d).

Atlantssjórinn heitari og seltumeiri

Niðurstöður staðfesta að Atlantssjórinn er orðinn heitara og seltumeiri, eftir neikvæðu fráviki í Norður-Atlantshafinu sunnan við landið sem mældist á árunum 2010 – 2020. Hlýnunar er einkum að gæta sunnan og vestan lands, en teygir sig einnig á landgrunninum fyrir norðan. Hátt hitastig mældist í allt að 1000 m dýpi, sem bendir til aðflutnings af talsverðum magni af óvenju hlýjum Atlantssjó. Áhrif þessarar miklu hlýnunar gætu varið lengur en árstímabundnar hitabylgjur á yfirborði.
Pólsjór var hins vegar minna áberandi á þessum leiðangri nema á ystu stöðvum í Grænlandssundi, en stærri frávik frá meðallaginu sem sést þar (myndir 4, 6 og 7) útskýrast með tilfærslum á skilum milli Atlantssjávar og pólsjávar og breytilega útbreiðslu ferskvatns úr Austur-Grænlandsstraumnum á yfirborðinu.

Mynd 3. Kort sýnir staðsetningu fastra mælistöðva. Einnig eru sýndir helstu straumar sem flytja hlýjan og saltríkan Atlantssjó (rauður) og kaldan og ferskan pólsjó (blár): Norður-Atlantshafsstraumur (NAC), NorðurÍslands-Irmingerstraumur (NIIC), Austur-Grænlandsstraumur (EGC) og Austur-Íslandsstraumur (EIC). Skammstafanir mælisniða eru útskýrðar við mynd 1, en tölustafir merkja fastar stöðvar á hverjum sniði (td. FX1-9).

Mynd 4. a,b) Dreifing hitastigs og seltu í leiðangrinum. Samfelld svört lína á mynd a) og c) sýnir 4°C jafnhita. c,d) Frávik frá meðaltali áranna 1990–2020. Rauðir og bláir litir sýna gildi sem eru hærri og lægri en meðaltal.

Mynd 5. Hitastig (vinstri myndir) og selta (hægri myndir) eftir dýpi á fjórum völdum stöðvum í maí 2026 (fjólublátt), samanborið við langtímameðaltal vormælinga (svart) og sögulega dreifingu gagna (grár). Sjá má að hiti og selta í Atlantssjó eru víða hærri en langtímameðaltal.

Mynd 6. Hitastig og frávik þess frá meðaltali áranna 1990–2020 meðfram völdum sniðum úr vorleiðangrinum 2026. Ath. að x-ásinn sýnir fjarlægð frá landinu.

Mynd 7. Selta og frávik hennar frá meðaltali áranna 1990–2020 meðfram völdum sniðum úr vorleiðangrinum 2026. Ath. að x-ásinn sýnir fjarlægð frá landinu.

Flúrljómun notuð til að kanna magn plöntusvifs

Magn plöntusvifs var kannað með flúrljómun. Gróður var kominn vel á veg á stærstum hluta rannsóknasvæðisins og vorblómi svifþörunga í hámarki norðvestan, norðan og austan við landið. Mælingar sýndu mjög háan styrk (>10 mg/m³) blaðgrænu á nokkrum stöðum (mynd 8). Mikið magn þörungsins Phaeocystis (mynd 9) sást í háfsýnum og virðist tegundin hafa verið ríkjandi frá Faxaflóa og yfir svæði sem kennt er við Melrakkasléttu (sjá staðsetningar mynd 1 og 3). Þörungablómar af þessari tegund geta haft neikvæð áhrif á vistkerfi sjávar, fiskeldi og strendur, einkum vegna mikils lífmassa hlaupkenndra þyrpinga og froðumyndunar. Froðumyndun er vel þekkt vandamál og getur sjávarlöðurinn lyktað illa. Phaeocystis-blómi getur orðið til þess að orkan sem myndast í vorblómanum nýtist illa í fæðuvefnum, þar sem beit á frumum sem eru umluktar hlaupkenndu slími getur verið erfið fyrir margar tegundir dýrasvifs.

Á Norðausturlandi voru kísilþörungar í meiri hluta, helstu ættkvíslir voru Rhizosolenia, Thalassiosira og Chaetoceros en lítið sást af Phaeocystis. Sunnan lands sáust margar frumur af kísilþörungnum Pseudo-nitzschia, en tegundir innan þeirrar ættkvíslar geta myndað þörungaeitur sem er skaðlegt mönnum og því varar Matvælastofnun við neyslu kræklings við fjörur sunnan-og-vestanlands (https://www.mast.is/is/um-mast/frettir/frettir/varad-vid-tinslu-kraeklings-ur-fjorum-sunnan-og-vestanlands).

Mynd 8. Blaðgræna (mg/m3 ) á 20 m dýpi, mæld með flúrljómun. Blaðgræna er mælikvarði á magn plöntusvifs.

Mynd 9. Mikið magn þörungsins Phaeocystis sást í háfsýnum. Phaeocystis getur verið skaðlegur vegna hlaupkenndra þyrpinga, froðumyndunar og mikils lífmassa. Ljósmyndir Sara Harðardóttir.

Magn dýrasvifs yfir langtímameðaltali 

Heildarmagn dýrasvifs í yfirborðslögum var mest suður og norður af landinu vorið 2026 (mynd 10). Magn dýrasvifs var yfir langtímameðaltali á öllum svæðum og voru gildin á Norður- og Suðurmiðum meðal þeirra hæstu sem mælst hafa á þessum svæðum í vorleiðangri. Austurmið voru lítið eitt yfir langtímameðaltali og Vesturmið voru þónokkuð yfir meðaltali. Í samanburði við vorið 2025 var magn dýrasvifs talsvert hærra fyrir norðan og sunnan en minna fyrir austan. Hæst mældist það fyrir norðan, Siglunessnið (9.73 g þurrvigt m⁻²) og fyrir sunnan, Selvogsbankasnið (8.65 g þurrvigt m⁻²), lægst fyrir vestan á Látrabjargi (2.10 g þurrvigt m⁻²) og Kögri (2.66 g þurrvigt m⁻²).

Mynd 10. Heildarútbreiðsla dýrasvifs af millistærð í yfirborðslögum (g þurrvigt m⁻², 0–50 m). Litakvarðinn sýnir þéttleika á log(x+1) skala. Punktarnir sýna mælistöðvarnar.

Krabbaflóin rauðáta (Calanus finmarchicus) var áberandi í flestum háfsýnum sem tekin voru í yfirborðslögum. Á ystu stöðvum fyrir norðan og austan var kaldsjávar systurtegund rauðátunnar, póláta (C. hyperboreus), ríkjandi í lífmassa (mynd 11). Næst landi voru hins vegar strandsjávartegundir eins og Temora longicornis og Acartia spp. algengar.
Útbreiðsla og magn stórátunnar ljósátu var metin með bergmálsaðferð. Ljósátumagnið reyndist mest á landgrunninu norður, norðaustur, suður af landinu. Algengustu tegundir voru Meganychtiphanes norvegica og Thysanoessa inermis.

Mynd 11. Samanburður á rauðátu (neðri) og pólátu (efri) en rauðátan er 2-3 mm fullvaxin og póláta um 6-8 mm fullvaxin. Myndin tekin í gegnum víðsjá um borð í Þórunni Þórðardóttur.
Ljósmynd Sólrún Sigurgeirsdóttir.

Rannsóknir á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis

Fjarðarannsóknir voru gerðar til að meta umhverfisáhrif sjókvíaeldis og undirbyggja mat á burðarþoli fjarða. Einnig var safnað sýnum í þágu vatnarannsókna í verkefninu LIFE-Icewater. Á völdum stöðvum var jafnframt safnað sýnum vegna rannsókna á karbónatkerfi sjávar og til mælinga á geislavirkum efnum. Niðurstöður hér að ofan eru frumniðurstöður og ekki er greint frá niðurstöðum mælinga á beinum blaðgrænumælingum, næringarefnum og ólífrænu kolefni að þessu sinni. Unnið er að því að gera gögn aðgengileg. Athugið að mæligildi fyrir seltu hafa ekki enn verið yfirfarin og því er um óstaðfestar niðurstöður að ræða.