Umfangsmiklar rannsóknir á lífríki botnsins við Ísland og Grænland

Myndavélargrind sem var notuð til að rannsaka lífríki botnsins

Dagana 28. júlí til 16. ágúst var farinn þýskur rannsóknarleiðangur á skipinu Maria S. Merian þar sem lífríki botnsins við Ísland og Grænland var rannsakað. Leiðangursstjóri var Saskia Brix frá Senckenberg-stofnuninni ásamt Stefáni Áka Ragnarssyni frá Hafrannsóknastofnun.

Í upphafi leiðangurs fóru fram rannsóknir fyrir sunnan land á búsvæðum kaldsjávar kórala í Skeiðarárdýpi og Lónsdýpi. Að þeim loknum var haldið norður fyrir land þar sem gerður var samanburður á botndýralífi innan og utan friðunarhólfs við Langanes, auk margvíslegra rannsókna á hverasvæðum við Grímsey.

Því næst var siglt til Grænlands þar sem framkvæmdar voru fjölbreyttar rannsóknir á botndýralífi, meðal annars fundust hvalabein á sjávarbotni sem geta reynst áhugaverð búsvæði fyrir margvíslegt botndýralíf — á slík bein geta margvísleg dýr sest að, sum þeirra tegunda sem eingöngu finnast á hvalabeinum. 

M.a. fundust fundust hvalabein á sjávarbotni sem geta reynst áhugaverð búsvæði fyrir margvíslegt botndýralíf

Endurheimt búsvæða kaldsjávarkóralla

Eitt megin markmið leiðangursins var að kanna hvort hægt væri að endurheimta búsvæði kaldsjávar steinkórala á hafsbotni sem raskast hafa af völdum botnveiðarfæra, með því að setja niður „gervi“ kóralrif. Sú vinna er styrkt af evrópska verkefninu Redress.

Hugmyndin er að með tímanum muni lirfur kórala, ásamt margvíslegum öðrum lífverum, setjast á rifin og að þannig myndist smám saman kóralrif á svæðum sem raskast hafa af völdum veiða. Um er að ræða þrívíddarprentuð gervi kóralrif (d-shape.com/artificial-reefs/) sem gerð eru úr vistvænum sementsblöndum.

Rannsóknin fór fram innan reglugerðarlokunar í Skeiðarárdýpi, sem sett var á laggirnar árið 2011 til að vernda búsvæði kaldsjávar steinkórala. Sumarið 2025 framkvæmdi Hafrannsóknastofnun könnun með myndavélabúnaði til að finna heppileg svæði fyrir slíka rannsókn. Þann 29. júlí 2026 voru samtals 12 rif sett niður á botninn á tveimur svæðum í Skeiðarárdýpi. Á öðru svæðinu var eingöngu að finna dauðan kóral en á hinu svæðinu bæði dauðan og lifandi kóral.

Rifunum var slakað út í sjó (sjá myndir hér ofar) og þeim sleppt á botninn með sleppikrók þegar gefið var rafboð. Á vírnum var einnig 350 kg lóð til að tryggja að rifið færi lóðrétt niður, auk staðsetningarbúnaðar (sendisvara) sem skráði nákvæmlega hvar rifið lenti á botninum. Gegnum rifið var þrætt reipi úr hampi — valið þar sem það eyðist í sjó — sem fest var í hring áfastan sleppikróknum.

Tækjabúnaður

Við rannsóknirnar var beitt margvíslegum rannsóknartækjum. Notað var fjarstýrt neðansjávarfartæki (ROV) af gerðinni Phoca frá Subatlantic, í eigu Geomar (sjá hér neðar), sem notað var til að rannsaka botninn með myndatöku og sýnatöku. Einnig var notuð myndavélargrind af gerðinni OFOBS (Ocean Floor Observation and Bathymetry System) til að rannsaka lífríki botnsins, kanna hvort rifin hefðu lent rétt á botninum og fá nákvæma staðsetningu þeirra á sjávarbotni. Þá var botninn fjölgeislamældur og gögnum um ástand sjávar safnað.

Ocean Floor Observation and Bathymetry System (OFOBS) myndavélargrind sem var notuð til að rannsaka lífríki botnsins sem og að kanna hvort að rifin hefðu lent rétt á botninn sem og að fá frekari staðsetningu á rifum á sjávarbotni.  

Neðansjávarathugunarstöðin

Á það svæði sem var meira raskað var komið fyrir neðansjávarathugunarstöð (sjá mynd hér neðar) á hafsbotni til að kanna endurheimt kóralsvæða. Stöðin safnar myndefni tvisvar á sólarhring og stöðugum umhverfisgögnum yfir eins árs tímabil. Stöðin, sem styrkt er af Innviðasjóði Rannís (nr. 263439-901), samanstendur af ljósmyndagrind með eftirfarandi búnaði:

1. Rayfin hibernate myndavél
2. Tvö Aquorea LED Mk ljós
3. „Big Jim" rafhlaða (25,2 V, 1.769 Wh) frá SubCtech
4. Þráðlaus tenging milli ómannaðs farartækis og myndavélar, hönnuð af frönsku hafrannsóknastofnuninni Ifremer
5. Hljóðupptökutæki á vegum Háskólans í Glasgow
6. Síriti til að mæla hita, leiðni (til að meta seltu) og súrefni

Allur tækjabúnaður var settur á grindina hjá Senckenberg-stofnuninni í Þýskalandi.

Griparmar neðansjávarfarartækisins voru notaðir til að færa grindina á réttan stað á botninum, fyrir framan eitt rifið. Til að hægt væri að stilla myndavélina í ljósmyndagrindinni var hún tengd við neðansjávarfarartækið með þráðlausri (wifi) tengingu, sem þróuð var af Ifremer og mætti líta á sem eins konar tímabundinn naflastreng — þannig var hægt að fínstilla myndavélina, til dæmis ljósop og fleira. Að stillingum loknum var tengingin rofin. Meðal þess sem sást á svæðinu var keila (Brosme brosme) sem hafði „eignað" sér eitt rifið.

Myndirnar hér ofar sýna neðansjávarathugunarstöðina komna á sjávarbotninn. Griparmar neðansjávarfarartækis voru notaðar til að færa grind á réttan stað á botninn fyrir framan eitt rifið. Til að hagræða stillingum á myndavélinni í ljósmyndagrind að þá var hún tengd við neðansjávarfarartækið með þráðlausri tengingu sem var þróuð af Frönsku Hafrannsóknastofnuninni (Ifremer), sem mætti líta á sem tímabundinn naflastreng, og þannig er hægt að fínstilla myndavél (t.d. ljósop ofl). Eftir að stillingum er lokið, er tengingin rofin Rifið sé á hlið með sem og keila (Brosme brosme) sem er búin að „eigna „sér eitt rifið. 

Hér neðar má sjá myndbönd úr leiðangrinum.