Botnveiðar og sjálfbærni - þekkingarsviðið kortlagt

Ný úttekt í tímaritinu Fish and Fisheries dregur saman þrjátíu atriði sem hindra að hægt sé að meta og bæta sjálfbærni botnveiða. Einnig er fjallað um jafn margar tillögur um úrbætur. Haraldur A. Einarsson, sérfræðingur í veiðarfærum hjá Hafrannsóknastofnun, er einn 29 höfunda.

Veiðar með dregnum botnveiðarfærum, aðallega botnvörpum, skila um 24 milljónum tonna af sjávarfangi á ári og eru víða um heim eina raunhæfa leiðin til að nýta botnlæga stofna á borð við þorsk, ýsu og karfa. Um leið eru þetta meðal umdeildustu veiða sem stundaðar eru og víða er þrýstingur á að takmarka þær eða banna.

Í stað þess að taka afstöðu með eða á móti er í greininni lögð fram önnur spurning: Hvaða upplýsingar vantar okkur til að geta metið áhrifin af einhverju viti og hvað þarf til að afla þeirra? Greinin er í opnum aðgangi og má lesa hana hér.

Það er auðvelt að vera með eða á móti botnvörpu og setja fram sannfærandi málflutning til að styðja sitt mál. Það er erfiðara að svara því hversu mikið tiltekið veiðarfæri raskar tilteknum botni og hversu lengi ójafnvægi ríkir. Þessi grein snýst um þá spurningu og hvernig við getum mögulega svarað henni.

Þrjátíu þekkingargöt

Greinin er afrakstur vinnustofu sem Washingtonháskóli hélt samhliða World Fisheries Congress í Seattle í mars 2024. Þátttakendur voru 32 sérfræðingar frá útgerðum, stjórnsýslu, náttúruverndarsamtökum og rannsóknastofnunum í níu löndum og svæðum, þar á meðal Íslandi. Hópurinn skilgreindi þrjátíu hindranir í sex flokkum og setti fram 28 tillögur til úrbóta.

Stærsti flokkurinn snýr að raski á hafsbotni. Þar vantar víðast hvar kort af botngerðum og botnsamfélögum, mælingar á því hversu mikið einstök veiðarfæri snerta botninn í raun, og þekkingu á því hversu hratt ólík búsvæði jafna sig eftir rask. Án þessara grunngagna er einfaldlega ekki hægt að reikna út hvað ólíkar veiðar kosta vistkerfið, hvorki til að réttlæta þær né til að takmarka þær.

Aðrir flokkar snúa að meðafla og brottkasti, hönnun stjórnkerfa, rekstri og útgerðarháttum, árekstrum við aðra nýtingu hafsins svo sem vindorku og sæstrengi, og loks að samskiptum við almenning.

Staða Íslands er sterk en ekki fullkomin

Ísland kemur vel út úr mörgu því sem greinin nefnir. Hér er afli skráður eftir tegundum, staðsetning og sókn skipa er skráð, og gögn frá veiðiskipum berast jafnóðum inn í kerfi sem stofnmat og ráðgjöf byggja á. Það er einmitt sú gagnasöfnun frá skipum að veiðum sem alþjóðahópurinn kallar eftir sem forgangsatriði víða annars staðar.

Eitt skortir þó á við skráningu í afladagbækur á Íslandi. Í gagnasöfnun um veiðar er skráð hvaða veiðarfæri er notað í grófum dráttum, en ekki hvernig það er útbúið. Sem dæmi um botnvörpu þá hafa toghlerar þróast mikið á síðustu áratugum og ólíkar gerðir snerta botninn með gerólíkum hætti, allt frá þungum hlerum sem plægja sig niður í setið yfir í svifhlera sem snerta botninn lítið eða ekkert. Sama gildir um botnbúnaðinn undir vörpunni, þar sem gerð og þyngd rockhopper búnaðar hefur breyst mikið á síðustu árum, og nýjar gerðir eru að ryðja sér til rúms. Þetta getur skipt sköpum fyrir það rask sem verður eftir.

Þessar upplýsingar liggja fyrir hjá útgerðum og veiðarfæragerðum en rata ekki inn í opinbera gagnagrunna. Þar með er ekki hægt að greina hvort tiltekin þróun í veiðarfærum hafi skilað meiri eða minna raski. Skráning á toghleragerð og botnbúnaði væri tiltölulega einföld viðbót við kerfi sem þegar er til staðar, og myndi bæta þekkingarstöðu Íslands um botnvörpuveiðar verulega. Það sama gildir um öll önnur veiðarfæri í notkun á Íslandi þar sem nánast engin skráning er almennt á búnaði í notkun og þróun.

Vistkerfisnálgun og varúðarnálgun kalla á gögn

Íslensk fiskveiðistjórnun byggir á sjálfbærri nýtingu, vistkerfisnálgun og varúðarnálgun. Þessar reglur eru ekki umdeildar. Það sem greinin minnir á er að þær verða innihaldslausar án gagna.

Varúðarnálgun þýðir að þegar óvissa er mikil skuli fara varlega. En hún gefur enga leiðsögn um hversu varlega, nema við vitum hverju við erum að taka áhættu með. Vistkerfisnálgun þýðir að horfa á meira en nytjategundirnar eingöngu. En það er ekki hægt að fylgjast með líffræðilegum fjölbreytileika á hafsbotni ef kortin af honum eru ekki til.

Höfundarnir benda á að þessi óvissa bitni á öllum. Þeir sem vilja vernda viðkvæm svæði geta ekki sýnt fram á hvar þau eru, og þeir sem vilja sýna fram á ábyrgar veiðar hafa ekki tölurnar til þess. Niðurstaðan verður umræða sem byggir á sannfæringu frekar en mælingum.

Fæðukerfi frekar en vígvöllur

Sjávarfang er framleitt með ákveðnum umhverfiskostnaði, rétt eins og allt annað prótein, og spurningin sem skiptir máli er hvernig sá kostnaður er borinn saman við aðra valkosti og hvernig hann er lækkaður og hvernig við getum gert betur.

Höfundarnir draga ekki úr því að vandinn sé raunverulegur. Þeir benda á að þar sem stjórnkerfi eru veik geti þessi veiðarfæri valdið verulegum skaða, enda eru þau öflug og geta verið ósérhæfð. Á móti nefna þeir að meira en þriðjungur þeirra veiða sem hlotið hafa MSC vottun noti dregin botnveiðarfæri, sem sýnir að ábyrg nýting er möguleg þar sem umgjörðin er í lagi. Munurinn liggur í stjórnun, ekki í veiðarfærinu einu.

Greinin er hér: Sethi, S.A. o.fl. 2026. Challenges and Opportunities for Strengthening Bottom Tow Fisheries Sustainability. Fish and Fisheries 27: 987 til 1005. Opinn aðgangur.