Rannsóknir á lífríki botnsins við Ísland og Grænland

Rannsóknarstöð á sjávarbotni til að rannsaka endurheimt kaldsjávarkórala.

Dagana 28. júlí til 16. ágúst var farinn þýskur rannsóknarleiðangur á skipinu Maria S. Merian, þar sem lífríki botnsins við Ísland og Grænland var rannsakað. Leiðangursstjórar voru Saskia Brix frá Senckenberg-stofnuninni og Stefán Áki Ragnarsson frá Hafrannsóknastofnun.

Í upphafi leiðangurs fóru fram rannsóknir fyrir sunnan land á búsvæðum kaldsjávarkórala í Skeiðarárdýpi og Lónsdýpi. Að þeim loknum var haldið norður fyrir land þar sem gerður var samanburður á botndýralífi innan og utan friðunarhólfs við Langanes, auk margvíslegra rannsókna á hverasvæðum við Grímsey.

Því næst var siglt til Grænlands, þar sem framkvæmdar voru fjölbreyttar rannsóknir á botndýralífi. Meðal áhugaverðra niðurstaðna var fundur hvalabeina á sjávarbotni, en þau geta verið áhugaverð búsvæði fyrir margvíslegt botndýralíf.

Hvalabein á sjávarbotni við Grænland. Á slíkum beinum geta margvísleg dýr tekið sér bólfestu, þar á meðal tegundir sem einungis finnast á hvalabeinum. Sjá nánar hér. 

Endurheimt búsvæða kaldsjávarkóralla

Eitt af markmiðum leiðangursins var að kanna hvort hægt væri að endurheimta búsvæði kaldsjávar steinkórala á hafsbotni sem raskast hafa af völdum botnveiðarfæra, með því að setja niður „gervikóralrif“ sem eru þrívíddarprentuð úr vistvænum sementsblöndum. Sú vinna er styrkt af evrópska verkefninu Redress.

Vonast er til að lirfur kórala, auk margvíslegra annarra lífvera, muni taka bólfestu á rifunum, og þannig með tímanum myndað ný búsvæði kórala á svæðum þar sem þau eru röskuð. 

Rannsóknin fór fram innan reglugerðarlokunar í Skeiðarárdýpi, sem sett var á laggirnar árið 2011 til að vernda búsvæði kaldsjávar steinkórala. Sumarið 2025 aflaði Hafrannsóknastofnun myndefnis af sjávarbotni í Skeiðarárdýpi til að finna heppileg svæði fyrir slíka rannsókn. Þann 29. júlí 2026 voru samtals 12 rif sett niður á botninn á tveimur svæðum.. Á öðru svæðinu var eingöngu að finna dauðan kóral en á hinu svæðinu bæði dauðan og lifandi kóral.

Rifunum var slakað út í sjó (sjá myndir hér ofar) og þeim sleppt á botninn með sleppikrók þegar gefið var rafboð. Á vírnum var einnig 350 kg lóð til að tryggja að rifið færi lóðrétt niður, auk staðsetningarbúnaðar (sendisvara) sem skráði nákvæma staðsetningu rifanna á botninum. Í gegnum hvert rif var þrætt reipi úr hampi, sem varð fyrir valinu þar sem það eyðist í sjó. Það var fest í hring sem var áfastur sleppikróknum.

Tækjabúnaður

Við rannsóknirnar var beitt margvíslegum rannsóknartækjum. Notað var fjarstýrt neðansjávarfartæki (Remote Operated Vehicle) af gerðinni „Comanche“ frá Subatlantic, í eigu Geomar (sjá hér neðar), sem notað var til að rannsaka botninn með myndatöku og sýnatöku. Einnig var notuð myndavélargrind af gerðinni OFOBS (Ocean Floor Observation and Bathymetry System) sem aflaði myndefnis af sjávarbotni til að fá magnbundnar upplýsingar um þéttleika og samsetningu botndýra, kanna hvort rifin hefðu lent rétt á botninum og fá nákvæmari staðsetningu þeirra á sjávarbotni. Að lokum voru botnsýni tekin með margvíslegum söfnunartækjum, hafsbotninn kortlagður með fjölgeislamælingum og gögnum aflað um ástand sjávar.

Myndir að ofan sýna fjarstýrt neðansjávarfartæki (ROV PHOCA) meðan að sú neðri myndavélargrindina OFOBS.

Rannsóknarstöð á sjávarbotni

Fyrir framan eitt rifið var komið fyrir rannsóknastöð (sjá mynd hér neðar), sem safnar myndefni tvisvar á sólarhring og stöðugum umhverfisgögnum yfir eins árs tímabil. Þannig er hægt að fylgjast með landnámi lífvera á rifið, sem og hvernig þær nýta sér það sem búsvæði. Stöðin, sem styrkt er af Innviðasjóði Rannís (nr. 263439-901), samanstendur af ljósmyndagrind með eftirfarandi búnaði, sem var settur á grindina hjá Senckenberg-stofnuninni í Þýskalandi:

1. Rayfin Hibernate-myndavél
2. Tvö Aquorea LED Mk-ljós
3. „Big Jim" rafhlaða (25,2 V, 1.769 Wh) frá SubCtech
4. Þráðlaus tenging milli ómannaðs farartækis og myndavélar, hönnuð af frönsku hafrannsóknastofnuninni (Ifremer)
5. Hljóðupptökutæki á vegum Háskólans í Glasgow
6. Síriti til að mæla hita, leiðni (til að meta seltu) og súrefni

Rannsóknastöðin (mynd tekin og útfærð af Hauke Pape).

Næst var neðansjávarfarartækið notað til að setja rannsóknarstöðina á botninn með gripörmum þess.

Rannsóknarstöðin komin á sjávarbotninn. Til að hagræða stillingum á myndavélinni í ljósmyndagrindinni var hún tengd við neðansjávarfarartækið með þráðlausri tengingu og þannig var hægt að fínstilla myndavél og ljós (t.d. ljósop ofl). Eftir að stillingum var lokið var tengingin rofin og hægt að yfirgefa rifið. Rifið séð á hlið, sem og keila (Brosme brosme) sem virðist vera búin að finna sér framtíðarheimili.

Hér neðar má sjá myndbönd úr leiðangrinum.