Rannsóknir á vistkerfi Skorradalsvatns árið 2023

Ágrip

Skorradalsvatn flokkast sem djúpt stöðuvatn á eldri berggrunni og láglendi samkvæmt þeim lýsum sem notaðir eru til að flokka íslensk vatnshlot í gerðir (lög um stjórn vatnamála nr. 36/2011). Vegna stærðar og lögunar Skorradalsvatns eru fjörusvæði þar sem ljós nær niður á botn tiltölulega lítill hluti af heildarflatarmáli vatnsins. Stífla var reist í útfalli vatnsins árið 1947 vegna Andakílsárvirkjunar og er vatni miðlað til virkjunarinnar. Slík miðlun stöðuvatns veldur að jafnaði auknum og hraðari vatnsborðssveiflum sem getur haft mikil áhrif á vistfræði vatnsins og þá sérstaklega á fjörusvæði. Árið 2023 voru gerðar rannsóknir á lífríki og eðlis- og efnafræðilegum þáttum Skorradalsvatns með það að markmiði að afla upplýsinga um vistkerfi þess og meta vistfræðilegt ástand. Áhersla var lögð á lífríki strandsvæða og möguleg áhrif vatnsborðsbreytinga vegna miðlunar. Rannsóknir náðu til efna- og eðlisþátta vatnsins og blaðgræna a var mæld. Hryggleysingjum var safnað á mismundi dýpi í fjöruborði og fiskar veiddir með lagnetum af mismunandi möskvastærðum, með rafveiðum og í gildrur. Þegar sýnataka af fjörusvæðum fór fram var vatnshæð Skorradalsvatns nálægt neðri viðmiðunarmörkum um vatnshæð að sumri. Almennt má segja að styrkur uppleystra efna í Skorradalsvatni sé lágur, bæði aðalefna, næringarefna og snefilefna. Það bendir m.a. til að vatnið sé ekki undir áhrifum af lífrænni mengun og að ekki sé grundvöllur fyrir mikilli framleiðslu svifþörunga í vatninu. Skorradalsvatn er ómengað með tilliti til þungmálma. Á báðum sýnatökustöðum fundust kísilþörungar, grænþörungar og blábakteríur. Grænþörungar voru algengari á fjörusvæði sunnan megin í vatninu og á grynnri svæðum fjörunnar en fundust í mjög litlu magni í fjöru norðanmegin og aðeins á grynnri svæðum. Algengustu hópar hryggleysingja í fjöru voru þráðormar, árfætlur, rykmýslirfur, ánar og vatnaflær. Mikill breytileiki var í þéttleika lífvera milli sýna, bæði á milli stöðva og eftir dýpi. Hlutfall rykmýslirfa af heildarfjölda hryggleysingja var hærra á grynnstu sýnatökusvæðunum (10-20 cm) samanborið við dýpstu (100 cm). Samkvæmt skilgreindum viðmiðum um ástandsflokkun stöðuvatna telst Skorradalsvatn í mjög góðu ástandi hvað varðar tegundaauðgi og fjölbreytileika hryggleysingja og í góðu ástandi með tilliti til jafndreifni tegunda. Á fjörusvæði sem var á þurru vegna lágrar vatnsstöðu voru töluverð ummerki eftir rykmýslirfur, en metið hefur verið að 15% af flatarmáli strandsvæða verði fyrir áhrifum vegna stjórnunar á vatnshæð. Bleikja, urriði og hornsíli veiddust í Skorradalsvatni. Hlutfall milli bleikju og urriða í netaveiði var nánast jafnt og var afli á sóknareiningu 2,1 urriðar og 2,2 bleikjur. Flestir urriðar voru á aldrinum 2 - 3 ára og 16 – 26 cm. Mikill breytileiki var á stærð bleikju innan sömu aldurshópa. Flestar bleikjur voru 15 – 19 cm og á aldrinum 2 – 5 ára. Mikill munur var á fæðuvali bleikju og urriða, vatnabobbar voru helsta fæða bleikjunnar en hornsíli helsta fæða urriða. Bleikja var eini laxfiskurinn í Skorradalsvatni fram til ársins 1974 en þá var urriða sleppt í vatnið og síðan þá hefur urriða fjölgað mikið.

Lykilorð: Eðlis- og efnaþættir ferskvatns, blaðgræna a, þörungar, hryggleysingjar, bleikja, urriði, Skorradalsvatn, Andakílsárvirkjun, vatnsmiðlun.

Abstract

Lake Skorradalsvatn is classified as a deep lake on older bedrock and lowland according to the descriptions used to classify Icelandic water bodies into types (Water Management Act No. 36/2011). Due to the size and shape of Lake Skorradalsvatn, the shore areas where light reaches the bottom are relatively small parts of the total surface area of the lake. A dam was built at the lake's outlet in 1947 due to the Andakílsárvirkjun Hydropower plant operation, and water is regulated for the plant. Such regulation typically causes increased and faster water level fluctuations, which can have significant effects on the lake's ecology, particularly on the shore areas.

In 2023, studies were conducted on the biology and physical-chemical aspects of Lake Skorradalsvatn with the aim of obtaining information about its ecosystem and assessing its ecological status. The focus was on the lake's shore biology and the potential impacts of water level fluctuations due to regulation. The studies covered the chemical and physical aspects of the lake, and chlorophyll α was measured. Invertebrates were collected from the shore, and fish were caught using gillnets of different mesh sizes, electrofishing, and traps. During shore sampling, the water level of Lake Skorradalsvatn was near the lower reference limits for summer water levels.

Overall, the concentration of dissolved substances in Lake Skorradalsvatn is low, including major elements, nutrients, and trace elements. This indicates that the lake is not affected by organic eutrophication and does not support high phytoplankton production. Lake Skorradalsvatn is uncontaminated regarding heavy metals. Diatoms, green algae, and cyanobacteria were found on both sampling sites. Green algae were more common on the southern shore and in shallower areas but were found in very small amounts on the northern shore and only in the shallower areas. The most common groups of invertebrates were nematodes, copepods, chironomid larvae, annelids, and water fleas. There was significant variation in organism density between samples, both between locations and depths. The proportion of chironomid larvae relative to the total number of invertebrates was higher in the shallowest sampling areas (10-20 cm) compared to the deepest (100 cm). According to the defined criteria for lake status classification, Lake Skorradalsvatn is considered to be in very good condition regarding invertebrate species richness and diversity and in good condition regarding Shannon species evenness. There were considerable signs of chironomid larvae in dried up shore areas, but it has been estimated that 15% of the area of coastal regions will be affected due to water level management.

Arctic char, brown trout, and stickleback were caught in Lake Skorradalsvatn. The ratio of Arctic char to Brown trout in net fishing was nearly equal, with a catch per unit effort of 2.1 Brown trout and 2.2 Arctic char. Most Brown trout were 2-3 years old and 16-26 cm long. There was significant overlap in the length and age of Arctic char, with 15-19 cm char being 2-5 years old. There was a marked difference in the diet of Arctic char and Brown trout, with freshwater snails being the main food for Arctic char and sticklebacks for Brown trout. Arctic char was the only salmonid in Lake Skorradalsvatn until 1974, when Brown trout were introduced.