Vernd í hafi

Verndarsvæði

Landgrunnshlíðar Suðurlands frá Háfadjúpi í vestri til Papagrunns í austri, frá landgrunnsbrún meðfram landgrunnskantinum og niður fyrir gil og hryggi sem skera landgrunnskantinn (Mynd 1).

Mörk svæðisins voru afmörkuð út frá eftirfarandi forsendum sem miðuðu að vernd en einnig að því að minnka áhrif á veiðar:

Fyrsta skref var að gera jarðfræðilega greiningu á gljúfrakerfi landgrunnsins. Sú greining afmarkaði svæði sem er 23.793 km² að stærð. Grynnri mörk voru þannig miðuð við skil landgrunns og landgrunnskants. Þessi mörk voru að hluta til aðlöguð til að taka tillit til togslóða á/við kantinn. Dýpri mörk stýrast af mörkum gljúfrakerfisins sem ná niður í hafdjúpið. Næst voru verndarsvæði kórals samkvæmt reglugerð 188/2023 sem liggja í kantinum og við kantinn á grunninu innlimuð í þessi mörk. Þetta voru svæði A. Reynisdjúp, B. og C. í Skaftárdjúpi, D. Skeiðarárdjúp, E. Hornafjarðardjúpi, F. kanturinn út af Hornafjarðardjúpi, H. kanturinn út af Lónsdjúpi til Papagrunns, I. kanturinn út af Papagrunni og J. svæði á Íslands-Færeyjahrygg kennt við Rósagarðinn (Mynd 2 og Mynd 3). Einnig er lagt til að innlima kóralrif á Öræfagrunni sem eru nálægt landgrunnsbrún (Mynd 4). Möguleg útbreiðsla tveggja kóraltegunda sem mynda kóralrif við Ísland út frá spálíkani var höfð til hliðsjónar en spáin náði einungis til svæða grynnra en 800 m.

Stærð þessa svæðis í heild er 32.712 km² sem er 4,3% af efnahagslögsögu Íslands (Mynd 1 og Mynd 2).

Staðsetning – hnit og kort

Teiknað er upp svæðið á korti og hnit eru gefin upp.

Mynd 1: Svæði sem lagt er til að vernda innan íslenskrar efnahagslögsögu.

Tafla 1: Hnit verndarsvæðisins (WGS84).

Hnit 1–33			Hnit 34–66			Hnit 67–99
Nr.	Breidd N	Lengd V	Nr.	Breidd N	Lengd V	Nr.	Breidd N	Lengd V
1	64° 1.18'	13° 5.92'	34	63° 16.36'	19° 4.53'	67	63° 24' N	16° 3.46'
2	63° 56.9'	13° 10.91'	35	63° 15.8'	19° 0.74'	68	63° 25.05'	15° 56.7'
3	63° 32.49'	12° 54.6'	36	63° 15.36'	18° 56.44'	69	63° 27.87'	15° 45.81'
4	63° 26.1'	13° 0.69'	37	63° 14.82'	18° 54.85'	70	63° 28.34'	15° 40.8'
5	63° 15.18'	14° 15.8'	38	63° 14.31'	18° 52.98'	71	63° 28.4'	15° 30.92'
6	62° 39.8'	14° 58.73'	39	63° 15.09'	18° 50.01'	72	63° 30.85'	15° 17.88'
7	62° 11.69'	18° 52.7'	40	63° 13.9'	18° 46.62'	73	63° 33.68'	15° 4.35'
8	61° 48.99'	18° 40.52'	41	63° 13.9'	18° 44.04'	74	63° 35.67'	14° 50.1'
9	61° 32.47'	18° 44.35'	42	63° 13.98'	18° 40.92'	75	63° 36.27'	14° 48.5'
10	61° 57.93'	19° 20.89'	43	63° 13.3'	18° 36.35'	76	63° 36.66'	14° 48.51'
11	62° 14.36'	19° 19.42'	44	63° 12.95'	18° 32.87'	77	63° 37.22'	14° 47.5'
12	62° 53.3'	18° 48.01'	45	63° 13.01'	18° 22.76'	78	63° 37.54'	14° 41.75'
13	62° 51.94'	19° 12.28'	46	63° 12.39'	18° 15.06'	79	63° 37' N	14° 39.28'
14	62° 39.87'	19° 44.63'	47	63° 11.78'	18° 11.23'	80	63° 38' N	14° 36.02'
15	62° 41.71'	20° 35.41'	48	63° 10.98'	17° 59.91'	81	63° 39.59'	14° 31.82'
16	62° 58.94'	20° 9.82'	49	63° 11.4'	17° 56.98'	82	63° 43.64'	14° 20.75'
17	63° 3.72'	20° 7.46'	50	63° 11.42'	17° 54.49'	83	63° 45.78'	14° 12.54'
18	63° 6.09'	20° 8.11'	51	63° 12.58'	17° 50' V	84	63° 46.71'	14° 7.61'
19	63° 9.35'	20° 11.83'	52	63° 12.59'	17° 43.31'	85	63° 46.54'	14° 4.53'
20	63° 11.76'	20° 11.89'	53	63° 13.4'	17° 38.03'	86	63° 47.05'	13° 59.06'
21	63° 12.99'	20° 10.89'	54	63° 13.7'	17° 35.03'	87	63° 48.24'	13° 51.26'
22	63° 13.95'	20° 9.03'	55	63° 13.9'	17° 27.01'	88	63° 49.41'	13° 49.13'
23	63° 14.37'	20° 6.48'	56	63° 15.68'	17° 13.69'	89	63° 50.48'	13° 48.06'
24	63° 14.83'	20° 0.09'	57	63° 16.27'	17° 9.53'	90	63° 51.53'	13° 46.37'
25	63° 17.66'	19° 48.51'	58	63° 18' N	17° 1.61'	91	63° 52.27'	13° 45.32'
26	63° 19.25'	19° 45.72'	59	63° 20.07'	16° 55.24'	92	63° 52.56'	13° 45.01'
27	63° 20.22'	19° 42.79'	60	63° 20.17'	16° 48.03'	93	63° 54.15'	13° 42.59'
28	63° 20.88'	19° 40.27'	61	63° 18.23'	16° 47.32'	94	63° 55.74'	13° 38.95'
29	63° 21.12'	19° 37.6'	62	63° 19.15'	16° 39.15'	95	63° 57.71'	13° 33.47'
30	63° 19.72'	19° 29.08'	63	63° 21.61'	16° 28.6'	96	63° 58.61'	13° 30.16'
31	63° 19.1'	19° 22.99'	64	63° 22.24'	16° 22.48'	97	63° 59.43'	13° 27.13'
32	63° 18.55'	19° 17.66'	65	63° 22.7'	16° 17.72'	98	64° 0.05'	13° 23.05'
33	63° 17.36'	19° 11.66'	66	63° 23.19'	16° 9.39'	99	64° 1.18'	13° 5.92'

Mynd 2: Núverandi verndarsvæði fyrir kóral samkvæmt reglugerð 188/2023 (A–J) (bláir flákar), útlínur gljúfrakerfisins við landgrunnskant Suðurlands (bleikur fláki) ásamt tillögu að verndarsvæði (svartur skástrikaður fláki).

(a) Skaftárdjúp B og C

(b) Hornafjarðardjúp E og F

(c) Uppsöfnuð sókn botnvörpu 2015–2024 (Skaftárdjúp)

(d) Uppsöfnuð sókn botnvörpu 2015–2024 (Hornafjarðardjúp)

Mynd 3: Núverandi verndarsvæði í Skaftárdjúpi B og C yrðu sameinuð (til vinstri) og verndarsvæði í Hornafjarðardjúpi E og F yrðu sameinuð (til hægri) samkvæmt tillögunni. Neðri myndirnar sýna uppsafnaða sókn með botnvörpu árin 2015–2024.

(a) Hringlaga myndanir (rauðir hringir) taldar kóralrif á Öræfagrunni. Svarta skástrikaða svæðið er það sem lagt er til að vernda.

(b) Uppsöfnuð sókn með botnvörpu árin 2015–2024 á Öræfagrunni.

Mynd 4: Öræfagrunn. Rauðir hringir sýna hringlaga myndanir sem eru taldar kóralrif (til vinstri). Hægri mynd sýnir uppsafnaða sókn með botnvörpu árin 2015–2024. Á innfelldum myndum er Öræfagrunn merkt með bláum reit.

Verndarmarkmið

Friðlýsing svæðisins skal taka mið af verndarmarkmiðum og verndarþörf. Svæðið inniheldur viðkvæm vistkerfi, viðkvæmar tegundir (eins og kórala og svampa) og tegundir á válistum auk sérstakra jarðmyndana. Til að ná þeim markmiðum þarf vernd þar sem allar athafnir sem snerta botn og eða geta haft áhrif niður á botn ættu að vera óheimilar.

Vernd viðkvæmra vistkerfa í hafi og ráðstafanir til að sporna við veiðum innan þeirra fellur undir lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands – 9.gr. Friðlýsing samkvæmt þeirri löggjöf verndar svæðið gegn ásókn með veiðarfærum, en ekki öðrum athöfnum mannsins.

Íslenskir friðlýsingaflokkar eru níu (sjá: Stjórnarráðið | Friðlýsingarflokkar) og taka mið af flokkunarkerfi Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN). Samkvæmt þeim myndi friðlýsingarflokkurinn Náttúruvé falla best að markmiðum verndar á svæðinu. IUCN flokkar friðlýsingar í sex verndarflokka, og samkvæmt þeirra skilgreiningu ætti að flokka svæðið í Verndarflokk Ia – Svæði undir strangri vernd.

Forsendur verndunar

Forsendur og viðmið sem farið var eftir við mat svæðisins er að finna í inngangi að ráðgjöf (Hafrannsóknastofnun 2026a). Stuðst var við fyrirliggjandi gögn, heimildir og spálíkön fyrir svæðið. Svæðið er talið þarfnast verndar vegna þess að þar er að finna:

1. Einstakt landslag, viðkvæmt náttúrlegt jafnvægi jarðlaga og merkilega jarðsögu.

2. Viðkvæm vistkerfi og tegundir.

Jarðlög og jarðsaga

Landslag hafsbotnsins innan svæðisins er einstakt meðal hafsvæða við Ísland. Þar koma saman brattur landgrunnskantur sem gil og gljúfur skera. Þykk setfyllingin sem gljúfrin og farvegarnir hafa mótað geymir langa jarðsögu setflutnings og varðveitir upplýsingar um endurtekin jökulhlaup, eldgos og breytingar á sjávarstöðu. Hlíðar á þessu svæði eru nálægt hrun- og stöðugleikamörkum þar sem umfangsmikil truflun getur raskað náttúrulegu jafnvægi milli stöðugleika, skriðufalla og setflutnings. Innan svæðisins eru einnig Kötluhryggir sem mynda stórbrotið neðansjávarlandslag. Botnlag og hafeðlisþættir á svæðinu skapa góðar aðstæður fyrir fjölbreytt vistkerfi.

Viðkvæm vistkerfi og tegundir

Innan svæðisins eru þekktar 33 tegundir kórala auk 7 tegunda fiska sem eru á válista Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN). Svæðið inniheldur nokkur vistkerfi sem hafa verið skilgreind sem „Viðkvæm vistkerfi í hafi” (Vulnerable Marine Ecosystems, VME) samkvæmt Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO), eða búsvæði og tegundir sem eru skilgreind sem „ógnað og/eða hnignandi” (threatened and/or declining species or habitats) samkvæmt samningi um verndun umhverfis Norðaustur-Atlantshafsins (OSPAR samningurinn). Samkvæmt því eru innan svæðisins kóralrif, kóralgarðar, sæfjaðragarðar og svampaþyrpingar.

Kóralrif hafa takmarkaða útbreiðslu við Ísland þar sem þau eru nær eingöngu á landgrunninu suður af landinu, í landgrunnskantinum suður og vestur af landinu og að einhverju marki á Reykjaneshrygg (Sigmar A. Steingrímsson og Sólmundur T. Einarsson 2004). Kóralrif hafa ekki fundist fyrir norðan og austan land, inn í fjörðum eða nálægt landi. Kóralrif í landgrunnskantinum eru að mestu eyðilögð og aðeins lítill hluti lifandi, enda eru þessi kóralrif á einni helstu togslóð við Ísland. Myndefni sýnir einnig töluvert af slitnum línum innan um kóralinn (Petrún Sigurðardóttir og Steinunn H. Ólafsdóttir 2022). Kóralsvæði á landgrunninu í Skaftárdjúpi, Skeiðarárdjúpi og Lónsdjúpi voru friðuð árin 2005 og 2011. Á sama tíma voru friðuð svæði landgrunnskantinum og eru þau í Reynisdjúpi, út af Skaftárdjúpi, út af Hornafjarðardjúpi, út af Lónsdjúpi og Papagrunni (Mynd 2). Svæðin í Skaftárdjúpi og Hornafjarðardjúpi voru höfð tvískipt til að mögulegt væri að toga milli þeirra (Mynd 3). Veiðar eiga sér þá stað nálægt kóralnum, sem getur haft áhrif á nýliðun og endurheimt kóralrifa. Endurheimt kaldsjávarkóralrifa gengur hægt (Williams o.fl. 2010; Huvenne o.fl. 2011) og mikilvægt er að kóralsvæði geti tekið á móti nýjum lirfum og búið þeim góð skilyrði eigi þær að vaxa. Kóralrif á Öræfagrunni voru afar illa farin þegar þau voru skoðuð 2004 (Sigmar A. Steingrímsson og Sólmundur T. Einarsson 2004). Rafræn afladagbók sýnir að nú er sneitt framhjá þessu svæði við togveiðar (Mynd 4). Myndefni frá 2019 sýnir að þar vaxa nú kóraltré og svampar sem styður undir það að þarna séu líkur á endurheimt og undirstrikar mikilvægi svæðisins (Steinunn H. Ólafsdóttir o.fl. 2021).

Rannsóknir og bakgrunnsgögn

Jarðlög og jarðsaga

Landgrunn Suðurlands frá Háfadjúpi í vestri til Papagrunns í austri spannar um 400 km langt svæði sem einkennist af grunnum og djúpum (Mynd 5). Meðaldýpi er um 200 metrar, þar af er um 60% á dýpinu 110–200 m sem afmarka grunn og banka sem aðskilja sjö jökultrog sem ná allt að 370 m dýpi. Landgrunnsbrúnin á þessum kafla er skörp og á eftir henni liggur landgrunnshlíðin niður í hafdýpið með um 15° halla (Pálmason, 1974). Fjölgeisladýptarmælingar sýna að efri hluti landgrunnshlíðarinnar er tiltölulega sléttur en neðri hlutinn skorinn af gljúfrum og að núverandi landgrunnsbrún liggur yfir efri hlutum þeirra. Guðrún Helgadóttir og Kjartan Thors (2010) lýsa því að núverandi landgrunnsbrún hafi líklega byrjað að myndast í upphafi nútíma, fyrir um það bil 10 þúsund árum, og að gljúfrin sunnan við Ísland, einkum Reynisdjúpsgljúfur og Mýrdalsjökulsgljúfur, hafi myndast frá upphafi ísaldar og verið grafin og viðhaldist af öflugum gruggstraumum sem flytja mikið magn eldvirks og jökulborins sets frá landgrunninu sunnan Íslands niður landgrunnshlíðina og út í Íslandsdjúp. Bergmálsmælingar bandaríska sjóhersins snemma á áttunda áratugnum bentu til þess að setbunkinn við rætur vestanverðs Íslands-Færeyjarhryggjar, á svæðinu í grennd við Lónsdjúp, gæti verið allt að 1 km þykkur (Johnson & Tanner, 1971).

Beitt var sjálfvirkri kortlagningu landslagsforma með BRESS, sem byggði á 50 x 50 m dýpiskorti, 1° flatleikaþröskuld með innri og ytri leitarglugga upp á 5 og 10 reiti. Aðferðin skilgreinir ytri hluta landgrunnsins sem „flatt” landform og sér landgrunnsbrúnina og efri hluta hlíðarinnar sem samfellda rönd brattra forma. Undan þessari rönd kemur gljúfrakerfið skýrt fram í formi halla, hryggja og farvega.

Kortlagða svæðið nær yfir meginbelti gljúfra, hryggja, farvega og syllna og spannar jafnframt dýptarbil þar sem kaldsjávarkóralar og önnur viðkvæm búsvæði á hafsbotni eru þekkt. Þykk setfyllingin sem gljúfrin og farvegarnir hafa mótað geymir langa jarðsögu setflutnings og varðveitir upplýsingar um endurtekin jökulhlaup, eldgos og breytingar á sjávarstöðu. Fjölgeisladýptarmælingar sýna jafnframt að hlíðar á þessu svæði, og víðar meðfram landgrunnsbrúninni, eru nálægt hrun- og stöðugleikamörkum þar sem umfangsmikil truflun getur raskað náttúrulegu jafnvægi milli stöðugleika, skriðufalla og setflutnings. Skýr greinarmunur á yngri, tiltölulega sléttum efri hluta og eldri, djúpt skornum neðri hluta landgrunnshlíðarinnar gefur gott þversnið í gegnum tvö stig í þróun landgrunnsins úti fyrir Suðurlandi. Að líta á landgrunnsbrún, landgrunnshlíð og gljúfrakerfi sem eina samfellda jarðfræðilega einingu styrkir rök fyrir því að vernda allt gljúfra- og hallabeltið sem eitt heildstætt svæði.

Mynd 5: Afmörkun gljúfrakerfis landgrunnshlíðarinnar út af landgrunnskantinum suður af landinu.

Botnlífríkisrannsóknir

Neðansjávargljúfur eru þekkt búsvæði viðkvæmra tegunda en auk hagstæðra umhverfisþátta þá eru gljúfrin staður þar sem viðkvæmt vistkerfi eins og kóralar og svampar fá að mestu leyti frið frá togveiðum, þó neta- og línuveiðar geti farið þar fram. Kóralrif eru í gljúfrum í Biscay flóa, í Miðjarðarhafi og í Whittard gljúfrinu innan írskrar lögsögu (Rodríguez-Basalo o.fl. 2026; van den Beld o.fl. 2017; Fernandez-Arcaya o.fl. 2017; Huvenne o.fl. 2011). Kóralrif hafa verið vernduð á Darwin Mound út af Skotlandi (De Santo og Jones 2007) og í landgrunnhlíðum úti fyrir Noregi (Armstrong og van den Hove 2008). Til verndar líffræðilegs fjölbreytileika hefur Kanada friðað „The Gully” sem er neðansjávargil út af Nova Scotia. Stærð svæðisins er 2.363 km². Þar er að finna yfir 30 tegundir kórala auk þess sem svæðið er mikilvægt fyrir hvali (The Gully Marine Protected Area (MPA)).

Rannsóknir á botnlífríki svæðisins eru skráðar í Tafla 2. Elstu heimildir um kóral innan svæðisins ná aftur til ársins 1896 í Ingolf leiðangrinum. Flestar heimildir um kóral koma frá verkefninu Botndýr á Íslandsmiðum (BioIce 1992–2004) þar sem kóralar voru á 29 af 30 stöðvum sem teknar voru innan svæðisins 1993–2002 og ná þau gögn niður á 1950 m dýpi (BIOICE). Sýnum var aflað með botndýrasöfnunarsleðum eða skröpum. Frá þessum stöðvum hafa verið greindar 33 tegundir kórala af 18 ættum. Alls hafa 27 tegundir af 21 ætt kórala verið greindar af neðansjávarljósmyndum frá fimm leiðöngrum við kortlagningu búsvæða innan svæðisins. Myndefni var safnað í landgrunnskantinum og allt niður á 600 m dýpi á 32 sniðum (Tafla 2) (Steinunn H. Ólafsdóttir o.fl. 2020, 2021). Kóralbreiður og kóralrif voru mynduð innan svæðisins. Að auki sáust kóralar á myndefni sem tekin voru í tengslum við rannsóknir frönsku hafrannsóknastofnunarinnar (IFREMER) og þýsku rannsóknastofnunarinnar Senckenberg en úrvinnslu þess efnis er ekki lokið. Kóralar (ógreindar tegundir) hafa komið upp sem meðafli á 16 stöðvum frá Háfadjúpi austur að Síðugrunnskanti í netaralli Hafrannsóknastofnunar, sem allar eru innan svæðisins. Sjö tegundir kórala komu upp sem meðafli í haustralli 2016, 2017 og 2018 á fjórum stöðvum (Steinunn H. Ólafsdóttir og Guðmundur Guðmundsson 2019).

Tafla 2: Listi yfir leiðangra, stöðvar, rannsóknaaðferðir og tilgang rannsókna innan svæðisins sem lagt er til að vernda. *kóralbreiður, **kóralrif.

Leiðangur	Stöðvar	Rannsóknaaðferð	Tilgangur/verkefni	Fjöldi kóral-tegunda/ætta
Kortlagning búsvæða (B8-2019, B7-2012, B9-2010, B6-2009, B6-2004)	32 stöðvar (606, 613*, 619*, 625*, 627*, 629', 630*, 632*, 635*, 640*, 641*, 642**; 390*, 392**, 393**, 394, 395*, 396*, 397**, 398**, 399**, 400*, 401*, 402, 403**; 424**, 425*, 433**, 435**, 436**; 374**, 390*; 5–7)	Neðansjávarmyndavélar	Kortlagning búsvæða á hafsbotni.	27/21
ICECTD 2012	2 snið	Neðansjávarmyndavélar	Rannsóknaverkefni frönsku hafrannsóknastofnunarinnar IFREMER.	Úrvinnslu ekki lokið
IceAGE 2020	1 snið	Neðansjávarmyndavélar	Rannsóknaverkefni þýsku rannsóknastofnunarinnar í Senckenberg.	Úrvinnslu ekki lokið
Netarall	1–16	Net	Árlegt netarall Hafrannsóknastofnunar.	ógreint
Haustrall (A11-2016, A13-2017, A12-2018)	Fastanúmer 270-61, 363-1, 363-2, 316-61	Staðlað rannsóknatroll	Stofnmæling botnfiska að hausti – árleg rannsókn Hafrannsóknastofnunar.	7/4
BIOICE (B-9-93, B-13-95, B-8-97, B-11-01, B-11-02)	17 stöðvar (566–570; 722, 723, 725–727; 276–278, 300, 301; 727; 536)	RP-sleði, Sneli sleði, Þríhyrna, Agassiz troll	Söfnun botndýra í lögsögu Íslands. Átaksverkefni 1991–2004. Líffræðistofnun, Hafrannsóknastofnun, Náttúrufræðistofnun í samstarfi við erlendar systurstofnanir.	33/18
Thor 1903, 1908	166, 167	—	Fiskirannsóknir	4/4
Ingolf Expedition 1896	7, 53, 54, 55, 57	—	Leiðangur danskra vísindamanna til að rannsaka hafið við Ísland og í kring.	7/5

Listi yfir kóraltegundir:

Acanella arbuscula, Acanthogorgia armata, Anthomastinae, Anthomastus purpureus, Anthopthilum murrayi, Clavularia arctica, Desmophylum petusum, Distichoptilum gracile, Duva florida, Drifa glomerata, Funiacyathus (F) fragilis, Funiculina quadrangularis, Gersemia fruticosa, Heteropolypus sol, Kophobelemnon sp., Pennaula aculeata, Primnoa resedaeformis, Lateothela, Madrepora oculata, Muriceides kuekenthali, Paragorgia arborea, Protoptilum thomsonii, Pseudoanthomastus, Paramuricea biscaya, Placogorgia graciosa, Pseudodrifa groenlandica, Pseudodrifa racemosa, Premocyathus cornuformis, Stylatula elegans, Telestula septentrionalis, Umbellula encrinus, Vaughanella, Virgularia mirabilis.

Spálíkanagerð fyrir útbreiðslu tveggja kóraltegunda

Þekking á útbreiðslu lífvera á hafsbotni er takmörkuð en með markvissri kortlagningu búsvæða er unnið að því að auka skráningu lífríkis og greina samfélagsgerðir. Til að auka við þekkinguna er hægt að beita líkönum til að spá á stærri skala fyrir um hvar hentug búsvæði séu til staðar fyrir valdar tegundir. Þessi líkön nota upplýsingar um umhverfisskilyrði við hafsbotn, svo sem dýpi, halla, hallastefnu, hrjúfleika botns, hitastig, seltu, mettun aragóníts og styrk nítrats í hafi. Við það er fundarstöðum valinna tegunda bætt við og þannig ná líkönin að meta við hvaða umhverfisaðstæður tegundirnar þrífast og geta spáð fyrir á hvaða svæðum líklegt er að þær finnist.

Spálíkan var keyrt fyrir búsvæðadreifingu kóraltegundanna Desmophylum pertusum og Madrepora oculata út frá skráningum þeirra í BioIce og við kortlagningu búsvæða (Mynd 6).

Niðurstöður líkanagerðarinnar benda til þess að hagstæðustu búsvæðaskilyrðin fyrir þessar tvær kóraltegundir sé helst að finna á Reykjaneshrygg, í Háfadjúpi, í Suðurhlíðum og í djúpunum fyrir Suðausturlandi (Mynd 7). Búsvæði sem skilgreind eru sem góð eða mjög góð (appelsínugul og rauð á Mynd 7) ná yfir um 3.500 km² og búsvæði sem skilgreind eru sem miðlungs (gul á Mynd 7) ná yfir um 6.800 km². Þessi svæði finnast einkum þar sem dýpi er á bilinu 230–1.640 m og hitastig sjávar er á bilinu 5,6–7,8 °C. Samkvæmt líkaninu eru búsvæðaskilyrði betri þar sem botninn er hallandi og hrjúfur fremur en á sléttum svæðum. Gagnasöfnun á meira dýpi en 1000 m hefur verið takmörkuð, sem leiðir til meiri óvissu í niðurstöðum líkansins fyrir dýpri svæði.

Mynd 6: Staðsetning steinkóralanna Desmophyllum pertusum og Madrepora oculata (litaðir punktar) úr gögnum frá verkefninu BioIce og við kortlagningu búsvæða. Svartir punktar sýna hvar kóralarnir fundust ekki.

Mynd 7: Spá sem sýnir dreifingu búsvæðaskilyrða fyrir kóralana Desmophylum pertusum og Madrepora oculata. Búsvæðaskilyrðum hefur verið skipt í fimm flokka sem byggja á líkum þess að kóral sé að finna við umhverfisskilyrði á hverju svæði (100×100 m reit): Mjög lélegt = 0,0–0,2; lélegt = 0,2–0,4; miðlungs = 0,4–0,6; góð = 0,6–0,8; mjög góð = 0,8–1. Ljósbláu línurnar sýna 200 og 800 m dýpi.

Viðkvæmar tegundir og vistkerfi/búsvæði

Innan svæðisins eru viðkvæm búsvæði og tegundir eða einkennistegundir búsvæða samkvæmt listum OSPAR, ICES og NEAFC (Hafrannsóknastofnun 2026a) fyrir Norður-Atlantshaf (Tafla 3 og Tafla 4, myndir Mynd 8 til Mynd 12).

Tafla 3: Búsvæði á lista OSPAR sem er ógnað eða hafa hnignað á OSPAR svæði I og finnast innan svæðisins sem lagt er til að vernda.

Búsvæði
☒ Kóralgarðar – Coral garden
☒ Djúpsjávar svampaþyrpingar – Deep sea sponge aggregation
☒ Kóralrif – Lophelia pertusa reefs

Tafla 4: Viðkvæm vistkerfi, undirgerð og einkennishópar sem eru á lista ICES og NEAFC þar sem við á, og finnast innan svæðisins sem lagt er til að vernda.

Vistkerfi	Undirgerð	Einkennishópur	NEAFC
Kaldsjávarkóralrif	Lophelia pertusa / Madrepora oculata rif	Steinkóralar	x
Kóralgarður	Þyrpingar steinkórala sem mynda ekki rif	Steinkóralar	x
Kóralgarður	Blúndukóralar á hörðu undirlagi	Blúndukóralar/Stylasterids
Kóralgarður	“Cup-coral” garðar	Stakir steinkóralar	x
Sæfjaðragarðar	—	Sæfjaðrir	x
Svampaþyrping á djúpsævi	—	Svampar af ýmsum gerðum	x

Kaldsjávarkóralrif

Kóralrif og -breiður af tegundunum Desmophyllum pertusum (einnig þekkt undir eldra heiti Lophelia pertusa, og íslenska heitinu postulínskórall), Madrepora oculata, og Solenosmilia variabilis (Mynd 8 og Mynd 9). Kóralrif eru á lista OSPAR, FAO og ICES yfir viðkvæm vistkerfi.

Mynd 8: Kóralrif í landgrunnskantinum úti fyrir Papagrunni.

Mynd 9: Kóralbreiða og svampar í landgrunnskantinum úti fyrir Mýragrunni.

Sæfjaðragarðar

Sæfjaðragarðar á mjúkum botni eru á lista ICES og NEAFC yfir viðkvæm vistkerfi. Oft eru slíkir garðar myndaðir af fleiri en einni tegund sæfjaðra. Í kantinum suður af landinu eru slíkir garðar víða og eru algengustu tegundirnar Pennatula aculeata (rauðþyrnifjöður – tillaga að íslensku heiti) og Kophobelemnon (Mynd 10). Í Háfadjúpi mynda sæfjaðrir og bambuskórallinn Acanella arbuscula slíka garða.

Mynd 10: Hér mynda tvær tegundir sæfjaðragarð, Kophobelemnon sp. og Pennatula aculeata í kantinum út af Síðugrunni.

Kóralgarður á mjúkum botni

„Cup-coral” er safnheiti fyrir nokkrar tegundir af fleiri en einni ætt steinkórala sem eru stakir (mynda ekki sambýli). Þeir geta myndað þyrpingar á mjúkum botni (Mynd 11), eða setið á hörðu undirlagi meðal annars grjóti og öðrum hörðum kóral. Íslenskt heiti vantar fyrir þennan hóp steinkórala, sem gæti til dæmis kallast „bolla kórall” í beinni þýðingu. Slíkt vistkerfi er á lista ICES og NEAFC.

Mynd 11: Þyrping af "cup coral" í setinu í kantinum úti fyrir Öræfagrunni.

Svampaþyrping

Margar tegundir svampa eru í kantinum. Stundum eru ákveðnar tegundir ríkjandi (Mynd 12) en stundum eru margar tegundir saman komnar.

Mynd 12: Svampaþyrping út af Mýragrunni þar sem blaðlaga svampar eru ríkjandi.

Válistaflokkun

Kaldsjávarkóralar hafa nýlega verið metnir á heimsvísu með tilliti til válistaflokkunar IUCN (https://www.iucnredlist.org/; Sigwart o.fl. 2025). Innan svæðisins sem lagt er til að vernda er ein tegund sem metin var í nokkurri hættu og fimm tegundir sem taldar eru í yfirvofandi hættu (Tafla 5).

Tafla 5: Mat Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN) á stöðu kaldsjávarkórala á heimsvísu. Slíkt mat hefur ekki farið fram sérstaklega innan íslenska hafsvæðisins.

IUCN skilgreining¹	Tegund
Tegund í nokkurri hættu (VU)	Desmophyllum pertusum (Linnaeus, 1758)
Tegund í yfirvofandi hættu (NT)	Paragorgia arborea (Linnaeus, 1758)
	Funiculina quadrangularis (Pallas, 1766)
	Kophobelemnon stelliferum (Müller, 1776)
	Pennatula aculeata Danielssen, 1860
	Primnoa resedaeformis (Gunnerus, 1763)
¹ Tegundir eru flokkaðar í einn af níu flokkum Rauða listans: útdauð (extinct), útdauð í náttúrunni (extinct in wild), í bráðri útrýmingarhættu (critically endangered CE), tegund í hættu (endangered EN), tegund í nokkurri hættu (Vulnerable VU), í yfirvofandi hættu (near threatened NT), ekki í hættu (least concern LC), ófullnægjandi gögn (data deficient DD) og ómetin (not evaluated NE).

Innan svæðisins eru nokkrar fisktegundir sem eru á Evrópulista IUCN yfir tegundir í hættu, nokkurri hættu eða í yfirvofandi hættu (Tafla 6). Djúpkarfi, slétti langhali, háfur, rauðháfur, gljáháfur og flatnefur eru tegundir í hættu. Búrfiskur og blálanga eru í nokkurri hættu og loðháfur og geirnyt eru talin í yfirvofandi hættu í Evrópu. Djúpkarfi er algengastur á 400–600 m dýpi á landgrunnshallanum í hlýja sjónum vestur, suður og suðaustur af landinu (Hafrannsóknastofnun 2025 Djúpkarfi). Útbreiðsla geirnytar, loðháfs, háfs, rauðháfs, gljáháfs og flatnefs er einnig meðal annars við landgrunnsbrúnina suður og suðaustur af landinu (Jac o.fl. 2022; Mattína o.fl. 2024; Sólmundsson o.fl. 2025).

Tafla 6: Fiskar innan svæðisins sem eru á válista IUCN yfir tegundir fiska sem metnir hafa verið í hættu, nokkurri hættu eða í yfirvofandi hættu í Evrópu.

IUCN skilgreining¹	Tegund
Tegund í hættu (EN)	Slétti langhali Coryphaenoides rupestris
	Djúpkarfi Sebastes mentella
	Háfur Squalus acanthias
	Rauðháfur Centrophorus squamosus
	Gljáháfur Centroscymnus coelolepis
	Flatnefur Deania calceus
Tegund í nokkurri hættu (VU)	Búrfiskur Hoplostethus atlanticus
	Blálanga Molva dypterygia
Tegund í yfirvofandi hættu (NT)	Geirnyt Chimaera monstrosa
	Loðháfur Etmopterus spinax
¹ Sjá skýringu á flokkum í neðanmálsgrein við töflu 5.

Búrfiskur finnst frá vestanverðum Íslandsmiðum suður fyrir Reykjanes og allt til Rósagarðs undan Suðausturlandi (Gunnar Jónsson og Jónbjörn Pálsson 2013) og hefur aðallega verið veiddur í botnvörpu sunnan Skeiðarárdjúps og á Kötluhryggjum (Klara Jakobsdóttir, óbirt). Búrfiskur er einnig talinn undir álagi í Norður Atlantshafi samkvæmt OSPAR. Myndefni frá kortlagningu búsvæða sýnir búrfisk í nálægð við svampa og kórala í landgrunnskantinum (Mynd 12). Slétti langhali telst vera í bráðri hættu á heimsvísu en í hættu í Evrópu.

Mynd 13: Búrfiskur á kóral- og svampasvæði í kantinum út af Öræfagrunni.

Tengsl fiska og búsvæða eru margvísleg. Ákveðin svæði eru hrygningarsvæði eða uppeldissvæði, önnur eru fæðusvæði en oft eru þessi tengsl ekki vel þekkt. Í sumum tilfellum nýta fiskar sér aðrar tegundir til að gæta eggja eins og sást á neðansjávarmyndefni við kortlagningu búsvæða þar sem nokkur pétursskip sléttháfs (líklega jensenháfs) voru fléttað við Primnoid kóral (Mynd 14), og pétursskip geirnytar (að öllum líkindum) sem liggur á botninum (Mynd 15).

Mynd 14: Egg háfa (gul eða brún og aflöng) sem hafa verið fest við greinar Primnoidae kórals.

Mynd 15: Egg geirnytar á botninum innan um svampa, kórala og annað lífríki.

Mikilvæg svæði fyrir háfa og skötur

ISRA (Important Shark and Ray Area) eru skilgreind af Alþjóðanáttúruverndarsamtökunum (IUCN) til að merkja hafsvæði sem eru sérstaklega mikilvæg fyrir hákarla, skötur og aðra brjóskfiska. Háfadjúp er meðal svæða við Ísland sem er líklegt til að vera mikilvægt, sérstaklega fyrir loðháfa og geirnyt.

Tengsl kóralsvæða

Tengsl milli kóralsvæða á landgrunninu og í landgrunnskantinum hafa ekki verið rannsökuð en lirfur kórala berast út í sjávarmassann þar sem straumurinn tekur þær og flytur yfir á önnur svæði (Strömberg og Larsson 2017). Þetta flæði lirfa viðheldur nýliðun kóralsvæða. Sömu tegundir mynda kóralrif á landgrunninu og í landgrunnskantinum þó tegundin Solenosmilia variabilis finnst einnig dýpra. Það er mikilvægt að rifin séu heilbrigð til að geta lagt sitt af mörkum við dreifingu og viðhald kóralsvæða.

Áhrif á núverandi álag / nýtingu

Togveiðar, línuveiðar og veiðar með þorsknetum fara fram á landgrunninu og í kantinum (Mynd 17, Mynd 18 og Mynd 19). Til að meta áhrif svæðalokunar á afla var notast við upplýsingar úr afladagbókum ásamt staðsetningu byggða á sjálfvirkum tilkynningaskildum skipa. Fyrir línu og botnvörpu voru hnit sem töldust til veiða takmarkaðar við annars vegar veiðihraða samkvæmt sjálfvirkum mælingum og hinsvegar við tímaskráningu um upphaf og endi veiðiaðgerða í afladagbókum. Í netaveiðum, þar sem tímaskráning einstakra veiðiaðgerða er ábótavant, var einungis stuðst við skipshraða innan skráðs veiðidags samkvæmt afladagbókum. Afli í einstökum veiðiaðgerðum (lína og botnvarpa) eða veiðidögum (þorskfiskanet) var síðan deilt niður á einstök veiðihnit. Afli í hverju veiðarfæri á hverju ári innan u.þ.b. 300×300 metra svæðis var lagður saman. Summa afla sem og hlutdeild afla innan og utan svæðisins var síðan notuð í samantekt.

Heildarafli

Almennt séð þá eru áhrif ráðlagðrar svæðalokunar á ársafla síðustu 10 ár (2015–2024) lítil fyrir línu og net. Miðgildi hlutdeildar ársafla á Íslandsmiðum síðustu 10 ára var um eða innan við 0,1% innan svæðisins og hlutdeild í einstökum árum fer hæst í 0,3%. Fyrir fiskibotnvörpu er miðgildi hlutdeildar ársafla um 0,6% og í einstöku ári hæst 1%.

Tafla 7: Íslandsmið 2015–2024. Hlutfall (%) ársafla og fjöldi báta innan friðunarsvæðis – miðgildi; lágmarks- og hámarksársgildi eru innan sviga.

Veiðarfæri	Hlutfall afla (%)	Fjöldi skipa
Botnvarpa	0,6 (0,4–1)	22 (19–30)
Lína	0 (0–0,3)	4 (1–8)
Þorskfisknet	0,2 (0–0,9)	3 (1–5)

Ef horft er lengra aftur í tíma þá var hlutdeild svæðisins í heildarafla almennt hærri á árabilinu 2009 til 2014 samanborið við síðari ár (Mynd 16). Þannig var hæsta hlutdeild í botnvörpu tæp 2,5% árið 2010, á línu um 1,6% árið 2011 og í net um 1% árið 2012.

Mynd 16: Hlutfall veiða innan ráðlags verndarsvæðis eftir veiðarfærum.

Afli einstakra tegunda

Hlutfall ársafla á síðustu 10 árum (2016–2024) skv. tillögu fyrir hefðbundnar nytjategundir eru: Djúpkarfi (6% af ársafla), gulllax (19%), litli karfi (17%), skötuselur (3%) og stórkjafta (26%) (Tafla 8).

Tafla 8: Meðalársafli (tonn) á Íslandsmiðum 2016–2024 á línu, í þorskfisknet og fiskibotnvörpu (Samtals), meðalafli innan tillögu (Innan svæðis) ásamt hlutdeild svæðisins af heild (Prósenta).

Tegund	Samtals (tonn)	Innan svæðis (tonn)	Prósenta (%)
Blálanga	549	73	13
Búrfiskur	16	15	96
Djúpkarfi	8.145	503	6
Gulllax	4.957	775	16
Gullkarfi	38.041	206	1
Keila	2.359	37	2
Langa	6.340	27	0
Litli karfi	144	21	15
Lýsa	679	4	1
Skötuselur	182	7	4
Slétti langhali	20	5	27
Stinglax	123	6	5
Stórkjafta	122	34	28
Ufsi	49.951	143	0
Ýsa	49.660	23	0
Þorskur	218.340	28	0

Útbreiðsla veiða

Mynd 17: Botnvarpa 2015–2024.

Mynd 18: Lína 2015–2024.

Mynd 19: Þorskfiskanet 2015–2024.

Lýsigögn og þekjur

Sóknarmynstur byggt á gögnum sjálfvirkrar tilkynningarskyldu skipa bundið við skráða dagsetningu löndunar, 2014–2024:

1. Veiðar með botnvörpu
2. Veiðar með línu
3. Veiðar með þorskanetum

Mörk reglugerða hlaðin niður frá Hafsjá:

1. Reglugerð 188/2023 sem inniheldur verndarsvæði kórals.

Skráning kórala og svampa úr gagnagrunnum:

1. Skráningar frá botndýragrunni
   1. BioIce
   2. Zoology of Iceland
   3. Ingolf leiðangrar
   4. Jón Bogason
   5. Ýmsar skráningar frá Náttúrufræðistofnun
2. Skráningar á neðansjávarmyndefni frá hafmyndargrunni
   1. Kortlagning búsvæða
   2. IFREMER – ICECTD verkefnið
   3. Senckenberg – ICEDIVA verkefnið
3. Skráning frá meðafla við fiskirannsóknir
   1. Haustrall
   2. Netarall

Fjölgeislamælingar

Gögn byggð á ein- og fjölgeislamælingum frá Hafrannsóknastofnun og Landhelgisgæslunni ásamt upplýsingum frá Olex og GBECO þar sem ein- og fjölgeislamælingar vantar:

1. Dýpi
2. Halli
3. Hallastefna
4. Hrjúfleiki
5. Vísir fyrir staðsetningu á botni (lægð eða hæð, BPI: bathymetric position index)

Gögn frá sjórannsóknum Hafrannsóknarstofnunnar ásamt mælingum sem teknar eru vegna stofnmælinga botnfiska:

1. Hitastig
2. Seltu
3. Aragonít
4. Nítrat

Heimildir

Armstrong CW, van den Hove S (2008). The formation of policy for protection of cold-water coral off the coast of Norway. Marine Policy 32: 66–73.

De Santo E, Jones PJS (2007). Offshore marine conservation policies in the North East Atlantic: emerging tensions and opportunities. Marine Policy 31: 336–347.

FAO. (2009). International guidelines for the management of deep-sea fisheries in the high seas. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. 73 bls.

Fernandez-Arcaya U, Ramirez-Llodra E, Aguzzi J, Allcock AL, Davies JS, Dissanayake A, Harris P, Howell H, Huvenne VA, Macmillan-Lawler M, Martín J. (2017). Ecological role of submarine canyons and need for canyon conservation: a review. Frontiers in Marine Science, 4, p.5.

Guðrún Helgadóttir, Kjartan Thors (2010). Gruggstraumar og farvegir á djúpsævi sunnan við Ísland. Náttúrufræðingurinn, 80(3–4), 123–129.

Gunnar Jónsson og Jónbjörn Pálsson (2013). Íslenskir fiskar. Mál og menning 2013.

Huvenne VAI, Tyler PA, Masson DG, Fisher EH, Hauton C, Hühnerbach V, et al. (2011). A Picture on the Wall: Innovative Mapping Reveals Cold-Water Coral Refuge in Submarine Canyon. PLoS ONE 6(12): e28755. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0028755

ICES. (2016). Report of the Workshop on Vulnerable Marine Ecosystem Database (WKVME), 10–11 December 2015, Peterborough, UK. ICES CM 2015/ACOM:62. 42 pp.

ICES. (2019). ICES/NAFO Joint Working Group on Deep-water Ecology (WGDEC). ICES Scientific Reports. 1:56. 119 pp. http://doi.org/10.17895/ices.pub.5567

ICES. (2020). ICES/NAFO Joint Working Group on Deep-water Ecology (WGDEC). ICES Scientific Reports. 2:62. 188 pp. https://doi.org/10.17895/ices.pub.7503

Jac R, Höffle H, Albretsen J, Jakobsdottir K, Staby A, Søvik G, Junge C. (2022). Of three sharks and one chimaera: varied habitat preferences across a latitudinal range revealed by coastal and offshore surveys. Journal of fish biology, 100(3), 660–674.

Johnson GL., Tanner B. (1971). Geophysical observations on the Iceland-Faeroe ridge. Jökull, 21(1), 45–52.

Mattína H, Campana SE, Jakobsdóttir K. (2024). Environmental preferences and critical habitat for the velvet belly lanternshark (Etmopterus spinax) in Icelandic waters. PLoS ONE 19(3): e0299544. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0299544

NEAFC. (2015). Recommendation 19 2014: Protection of VMEs in NEAFC Regulatory Areas as Amended by Recommendation 09:2015.

OSPAR 10/23/1-E, Annex 29. OSPAR Recommendation 2010/7 on furthering the protection and restoration of the Orange Roughy (Hoplostethus atlanticus) in the OSPAR Maritime Area.

Pálmason G. (1974). Insular margins of Iceland. In C. A. Burk & C. L. Drake (Eds.), The geology of continental margins (pp. 375–376). Springer.

Petrún Sigurðardóttir, Steinunn Hilma Ólafsdóttir. (2022). Rusl á hafsbotni við Ísland: Samantekt á skráningu rusls við kortlagningu búsvæða á hafsbotni 2004–2019. HV 2022-34. https://www.hafogvatn.is/is/midlun/utgafa/haf-og-vatnarannsoknir/rusl-a-hafsbotni-vid-island-samantekt-a-skraningu-rusls-vid-kortlagningu-busvaeda-a-hafsbotni-2004-2019-hv-2022-34

Rodríguez-Basalo A, Abad-Uribarren A, Rios P, Sánchez F, Cristobo J, Gómez-Ballesteros M, Prado E. (2026). Characterization of communities and habitats in submarine canyons. The case study of the Avilés canyon system, southern Bay of Biscay. Journal of Sea Research, 102674.

Sigwart JD, Allcock AL, Arantes RCM, Barnhill KA, Bax N, Beneti JS, …, de Wilt, ME. (2025). The first IUCN Red List of cold-water corals highlights global declines. Marine Biodiversity, 55(3), 51.

Sigmar Arnar Steingrímsson, Sólmundur Tr. Einarsson. (2004). Kóralsvæði á Íslandsmiðum: Mat á ástandi og tillaga um aðgerðir til verndar þeim. Fjölrit 110. Reykjavík 2004. 39 s.

Sólmundsson J, Jakobsdóttir KB, Pétursdóttir H. 2025. Deepwater sharks at their northern limits – distribution, diet and trophic relations. Marine Ecology, 46(1):e12854. https://doi.org/10.1111/maec.12854

Steinunn Hilma Ólafsdóttir og Guðmundur Guðmundsson. (2019). Vöktun botndýra á djúpslóð umhverfis Ísland. Haf- og vatnarannsóknir, HV 2019-41. https://www.hafogvatn.is/is/midlun/utgafa/haf-og-vatnarannsoknir/voktun-botndyra-a-djupslod-umhverfis-island-hv-2019-41

Steinunn H. Ólafsdóttir, Julian M. Burgos, Fine Brendtner, María R. Þrándardóttir. (2021). Benthic Habitat Mapping of the Seafloor 2019 – Cruise report B8-2019. https://www.hafogvatn.is/is/midlun/utgafa/haf-og-vatnarannsoknir/benthic-habitat-mapping-of-the-seafloor-2019-cruise-report-b8-2019-hv-2021-40

Strömberg SM, Larsson AI. (2017). Larval behavior and longevity in the cold-water coral Lophelia pertusa indicate potential for long distance dispersal. Frontiers in Marine Science, 4:411. https://doi.org/10.3389/fmars.2017.00411

van den Beld IM, Bourillet JF, Arnaud-Haond S, De Chambure L, Davies JS, Guillaumont B, Olu K, Menot L. (2017). Cold-water coral habitats in submarine canyons of the Bay of Biscay. Frontiers in Marine Science, 4, p.118.

Williams A, Schlacher TA, Rowden AA, Althaus F, Clark MR, Bowden DA, Stewart R, Bax NJ, Consalvey M, Kloser RJ. (2010). Seamount megabenthic assemblages fail to recover from trawling impacts. Marine Ecology 31:183-99.

The Gully Marine Protected Area (MPA)