Helstu niðurstöður
Lífmassavísitölur úr stofnmælingum hafa verið frekar stöðugar síðan 2003, en voru töluvert hærri áður.
Nýliðun hefur verið lág síðastliðna áratugi en jókst töluvert 2022 og hefur verið há síðan.
Lengdardreifingar sýna sveiflur með tímanum þar sem meðallengd er aðeins lengri þau tímabil þar sem nýliðun er lág.
Hrygningarstofn hefur verið með lægra móti síðustu 3 áratugi, miðað við árin þar á undan, en hefur verið yfir viðmiðunarmörkum (\(B_{lim}\)) yfir allt tímabilið samkvæmt niðurstöðum stofnmatsins í ár.
Veiðidánartala (F) hefur verið undir viðmiðunarmörkum (\(F_{pa}\) og \(F_{lim}\)) en yfir kjörsókn (\(F_{msy}\)) síðan 2013.
Aldurslestur í þessari tegund er erfiður og fram til þessa hefur aðeins Hafrannsóknastofnun lesið kvarnir úr veiðum við Ísland þar sem 60 % veiðinnar á sér stað.
Almennar upplýsingar
Grálúða á hafsvæðinu sem afmarkast af Austur-Grænlandi, Ísland og Færeyjum (ICES svæði 5, 6, 12 og 14) er metin sem einn stofn. Innan íslenskrar lögsögu finnst Grálúða í mestum þéttleika á landgrunninu djúpt vestur, norður and austur af Íslandi þar sem sjórinn er kaldari. Hún heldur sig einkum á leirkenndum botni við dýpi milli 200 til 1500 m. Helstu hrygningasvæði stofnsins eru vestur af landinu á um 1000 m dýpi. Egg og lirfur reka milli Íslands og Grænlands þar til ungviðið sest á botninn. Eftir hrygningu gengur grálúða að meginn fæðuslóð sinni norður og austur af landinu. Engar uppeldisstöðvar eru þekktar á svæðinu sem afmarkar stofninn og göngur frá aðliggjandi svæðum eru þekktar.
Austur af Grænlandi finnst grálúða einkum undir 600 m dýpi á landgrunnshlíðinni, en við Færeyjar er hún einkum veidd norður og austur af eyjunum á um 200 til 600 metra dýpi.
Sjá nánar um grálúðu.
Veiðar
Aflaþróun
Á árabilinu milli 1980 og 1990 var 75 til 90 % af heildarafla veiddur af Íslendingum (Mynd 1). Frá 1990 hefur hlutfall afla Íslendinga í heildaraflanum minnkað og hefur seinni ár flökt milli 50 og 60 %. Mestur var aflinn 1986, eða um 60 þúsund tonn. Afli innan íslenskrar lögsögu (skráður sem svæði 5a) var lengi vel bróðurpartur heildaraflans en seinni ár hefur aukning orðið í grænlenskri (svæði 14) og færeyskri (5b) lögsögu ( Mynd 2). Frá aldamótum hefur aflinn flökt milli 20 og 30 þúsund tonna.
Botnvarpa var lengi vel aðalveiðarfærið grálúðuveiðum við Ísland (sem og annars staðar), en lítill hluti aflans fékkst á línu og í rækjuvörpu. Vegna aukinna netaveið seinustu 5 ár hefur orðið umtalsverð breyting þar á og nú er svo komið að nær helmingur landaðs afla er veiddur í net (Mynd 3). Meðafli er talinn lítill, og eftir að krafa var gerð um fiskiskilju við rækjuveiðar hefur meðafli smárrar grálúðu minnkað talsvert. Grálúðu veiðist, eins og áður sagði, á talsverðu dýpi, þar sem meginþorri aflans (70%) fæst á 400 til 800 m dýpi. Þó hefur hlutfall grálúðu sem veiðst hefur á minna dýpi aukist seinni ár og helst það í hendur við breytingar á veiðarfærum (Mynd 4).
Dreifingu veiða, afla og sókn, aftur í tíman má sjá á Mynd 5 og Mynd 6. Nokkuð samfellda dreifingu veiða má lesa af þessum myndum frá austurströnd Grænlands, norður fyrir Íslands og til Færeyja. Veiðarnar einskorðuðust við dýpi frá um 350 - 500 m að um 1500 m austur af Grænlandi.
Á árunum 2001 til 2008 voru bæði beinar og meðaflaveiðar stundaðar af Spáni, Frakklandi, Litháen, Bretlandi og Noregi við Hattonbanka (ICES svæði 6b). Þessar veiðar lögðust af eftir 2008. Minniháttar veiðar eru stundaðar af Bretum og Frökkum á svæðinu. Allur afli sem skráður er á ICES svæðum 6 og 12 er því talinn tengjast veiðum á Hattonbanka.
Fjöldi báta sem veiða megnið (95%) af grálúðu við Ísland hefur lækkað frá um 75 bátum á árunum 1994-1998 til 14 bátum árið 2025 (Mynd 7). Þessi lækkun kemur á sama tíma sem lækkun á veiðiheimildum sem koma til íslenskra fiskiskipa. Frá 1998 hefur fjöldi báta farið hægt minnkandi þrátt fyrir lítið hafi dregið úr lönduðum afla.
Afli á sóknareiningu
Vísitala byggða á stöðluðum afla á sóknareiningu togskipa á Íslandsmiðum, frá 1985 má sjá á Mynd 8. Vísitala byggir á þróun ársþáttar í log-línulegu líkani af afla hvers togs þar sem skipa og svæðaþættir eru metnir. Skv. líkaninu fór mat á aflabrögðum minnkandi á árunum milli 1990 til 1996, náði svo aftur staðbundnu hámarki 2001. Frá 2003 hefur vísitalan haldist stöðug. Fram til 2023 var afli á sóknareiningu nýttur í fjölda ára sem grunnur stofnmats, en þó er sú vísitala byggð á meðalvísitölu helstu svæði, sjá mynd Mynd 9, sem sýnir stórt séð sömu þróun. Þessu var breytt á rýnifundi þar sem stofnmatsaðferðinni var breytt, og er afli á sóknareiningu ekki notaður í stofnmatinu (WKBNORTH 2023). Afli á sóknareiningu frá Grænlandsmiðum og Færeyjum hefur þó ekki verið tekinn með í stofnmatinu þar sem afraksturlíkanið sem stofnmatið byggði á gat ekki samþætt svo ósamstæðar tímaraðir.
Landanir og brottkast
Á Íslandsmiðum er lítið er um meðafla í beinum grálúðuveiðum, þar sem afli í togi þar er að langstærstum hluta grálúða. Ef meðafli mælist þá er það einkum lítið magn af þorski og karfa. Þó að veiðist grálúða nálægt þorsk og karfamiðum eins og fyrir austan land og austur af Grænlandi. Reglugerð, sem sagði til um notkun fiskiskilju við rækjuveiðar, hefur verið í gildi við Ísland síðan á seinni hluta 9. áratugarins og í Grænlandi síðan 2002. Byggt á takmarkaðri rannsókn, sem framkvæmd var á árunum 2006 og 2007, dregur fiskiskiljan úr meðafla grálúðu í rækjuveiðum umtalsvert fer úr 50 % af heildarþyngd í minna en 1 %. (Sünksen, 2007). Engar upplýsingar liggja fyrir um brottkast en talið er að það sé minniháttar (< 1% af þyngd).
Yfirlit gagna
Gögn úr atvinnuveiðum
Sýnataka úr afla fyrir helstu veiðarfæri er almennt góð (net, lína og botnvarpa). Sýnataka fylgir að mestu útbreiðslu veiðanna og árstíðarsveiflu (Mynd 11 og Mynd 10). Þó má merkja samdrátt í sýnatöku 2020 vegna takmarkana í tengslum við COVID-19 heimsfaraldurinn, þá einna helst í sýnatökum eftirlitsmanna. Sýnataka hefur tekið við sér að nýju þótt engin sýni hafi fengist úr netaveiðum og línuveiðum við Ísland árið 2025.