Inngangur að svæðaráðgjöf Hafrannsóknastofnunar

Inngangur

Friðun svæða er ein leið sem hægt er að fara til að koma í veg fyrir hnignun búsvæða og vistkerfa. Með virkri vernd er hægt að stýra álagi út frá ýmsum forsendum sem miða að því að líffræðileg fjölbreytni eða virkni svæðanna minnki ekki.

Forsendur fyrir friðun viðkvæmra hafsvæða voru teknar saman í yfirlitsskýrslu nefndar sem var skipuð af sjávarútvegsráðherra árið 2004. Nefndin var skipuð fulltrúum sjávarútvegsráðuneytis, umhverfisráðuneytis og Hafrannsóknastofnunar (Anon 2005). Þar er farið yfir fyrirkomulag verndunar hafsvæða við Ísland, lagaramma, stöðu þekkingar, skuldbindingar Íslands, auk þess sem lögð var fram tillaga um að loka eða friða þrjú hafsvæði byggt á niðurstöðum úr rannsóknum Hafrannsóknastofnunar. Einnig var lagt til að breytingar yrðu gerðar á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands (nr. 77/1997) til að friðun viðkvæmra hafsvæða rúmist innan ramma laganna.

Tveimur áratugum síðar var skipaður stýrihópur um vernd í hafi á vegum matvælaráðuneytisins (núverandi atvinnuvegaráðuneyti) sem lagði fram drög að verkferlum við tilnefningu svæða til verndunar (Stjórnarráð Íslands 2023). Hópurinn var skipaður fulltrúum matvælaráðuneytisins, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, Umhverfisstofnunar, Hafrannsóknastofnunar og Náttúrufræðistofnunar. Samkvæmt þessu ferli gegnir Hafrannsóknastofnun hlutverki við að meta fyrirliggjandi svæðavernd, meta tillögur að verndarsvæðum og skal leggja til svæði til verndunar.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið (2025) gaf út stefnu og markmið fyrir líffræðilega fjölbreytni til ársins 2030. Þar er stefnt á að ná markmiðum um 30% vernd og endurheimt vistkerfa auk þess sem nýting auðlinda taki mið af vistkerfislegri nálgun.

Hafrannsóknastofnun mun veita ráðgjöf um svæðavernd sem byggir á vísindalegri nálgun og bestu fáanlegu upplýsingum hverju sinni. Ástæður verndar og vals svæða eru sértækar í hverju tilfelli fyrir sig, sem og framkvæmd og útfærsla. Unnið er út frá því að a) hægt sé að bregðast hratt við og vernda svæði sem þarfnast verndar fljótt og eða gögn eru nú þegar til sem styðja við vernd og b) að móta langtíma fyrirkomulag fyrir allt hafsvæði landsins þar sem unnið er að skipulagningu verndarsvæða út frá ýmsum upplýsingum og skipulagsáherslum.

Alþjóðleg stefnumörkun og samningar

Alþjóðasamtök eins og Sameinuðu þjóðirnar (SÞ) og svæðasamtök eins og samningurinn um verndun umhverfis Norðaustur-Atlantshafsins, OSPAR, hafa mótað stefnur um vernd og stöðvun hnignunar búsvæða og vistkerfa. Litið verður til stefnu þeirra og samninga sem Ísland hefur skuldbundið sig til að uppfylla er lúta að líffræðilegri fjölbreytni og viðkvæmum svæðum og tegundum í hafi.

Samningur um líffræðilega fjölbreytni

Ályktun Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna (UNGA 61/105) um minnkun skaðlegra áhrifa fiskveiða á viðkvæm svæði utan umsagnar ríkja segir að þar sem vitað er eða að líklegt sé að viðkvæm vistkerfi séu skuli fiskveiðar takmarkaðar. Matvæla‐ og landbúnaðarstofnun SÞ kom í kjölfarið fram með skilgreiningar á slíkum svæðum (FAO 2009). Alþjóðahafrannsóknaráðið (ICES) og Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin (NEAFC) nota þessar skilgreiningar við mat sitt á viðkvæmum svæðum.

Sáttmáli SÞ um aðgerðir til að stöðva og snúa við eyðingu náttúrunnar var staðfestur í kjölfar 15. ráðstefnu aðildarríkja (Conference of the Parties, COP15), og er vísað til sem Kunming-Montreal samkomulagsins um líffræðilega fjölbreytni (Global Biodiversity Framework, KM-GBF) (CBD, 2022).

OSPAR samningurinn

OSPAR samningurinn byggir á ákvörðun 15 ríkja, þar á meðal Íslands, um að vernda hafið í Norðaustur Atlantshafi. Árið 1998 var samþykktur viðauki V við samninginn, sem fjallar um vernd og varðveislu vistkerfa og líffræðilegrar fjölbreytni hafsvæðisins.

Samningsríkin innan OSPAR hafa unnið saman að því að setja fram lista yfir tegundir og búsvæði sem talin eru vera í hættu og/eða hafa hnignað á OSPAR hafsvæðinu. Tegundir og búsvæði eru tilnefnd af samningsríkjum og metin í gegnum málaskýrslur samkvæmt Texel/Faial viðmiðum (Samþykkt 2003-13) og listi yfir tegundir og búsvæði sem er ógnað og/eða hnignandi hefur verið gefinn út og er meðal annars að finna á heimasíðu OSPAR (Samþykkt 2008-6; Ospar.org; sjá líka: https://www.ospar.org/site/assets/files/35421/posh_roadmap_info_doc.pdf).

Leiðbeiningar og viðmið

Rammar og viðmiðakerfi fyrir vernd líffræðilegrar fjölbreytni nota mismunandi nálganir þar sem sum eru stefnumótandi, önnur byggja á vistfræðilegum viðmiðum við mat tegunda og búsvæða og enn önnur skilgreina forgangssvæði eða vistkerfi. Listi yfir viðmið og leiðbeiningar sem stuðst er við í þessu ferli er í töflu 1 ásamt nánari útlistun hvers þeirra.

Tafla 1
Rammar, markmið og viðmið fyrir vernd líffræðilegrar fjölbreytni
Rammi	Markmið	Viðmið / nálgun
CBD: GBF Global Biodiversity Framework	Að stöðva og snúa við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni fyrir 2030	Aðgerðamarkmið um vernd, sjálfbæra nýtingu, endurheimt vistkerfa og minnkun á áhrifum manna
CBD: EBSA Ecologically or Biologically Significant Areas	Að greina svæði sem eru vistfræðilega eða líffræðilega mikilvæg	Einstök eða sjaldgæf svæði, mikilvæg fyrir lífsferla, lífsþætti, líffræðilega framleiðni, fjölbreytni og náttúruleika
OSPAR: Texel–Faial	Að meta hvaða tegundir og búsvæði þarfnast verndar	Fágæti, hnignun, viðkvæmni, útbreiðsla, vistfræðilegt hlutverk og endurheimtugeta
OSPAR: Threatened and/or declining species and habitats	Að skilgreina forgangstegundir og búsvæði til verndar	Byggir á Texel–Faial viðmiðum auk sérfræðimats og gagna um þróun stofna
FAO: VME Vulnerable Marine Ecosystems	Að vernda viðkvæm djúpsjávarvistkerfi gegn skaðlegum veiðum	Viðkvæmni, hægur vöxtur/endurnýjun, bygging vistkerfa (t.d. kóralar, svampar), fágæti
ICES og NEAFC	Að styðja stjórnun og vernd hafsvæða	Nota VME-hugmyndafræði (FAO), auk gagna um viðkvæmni tegunda, dreifingu og áhrif veiða

Aðgerðamarkmið Samningsins um líffræðilega fjölbreytni

Í Kunming-Montreal samkomulaginu um líffræðilega fjölbreytni (Global Biodiversity Framework, KM-GBF) er að finna 23 aðgerðamarkmið fyrir árið 2030. Fyrstu átta markmiðin snerta mest skipulag og stýringu til að lágmarka tap á líffræðilegri fjölbreytni, vernd og umgengni við náttúruna (tafla 2).

Tafla 2
Stutt lýsing á fyrstu átta aðgerðamarkmiðum KM-GBF
Markmið	Lýsing
1	Um skipulag svæða og hvernig svæðum skuli stýrt til að lágmarka tap á líffræðilegri fjölbreytni.
2	Um endurheimt raskaðra náttúrusvæða — markmiðið er að endurheimta 30% slíkra svæða fyrir 2030.
3	Um að minnsta kosti 30% af land-, strand-, ferskvatns- og hafsvæðum skulu falla undir svæðisvernd fyrir 2030.
4	Um vernd tegunda, erfðabreytileika og stýringu árekstra mannsins við villt dýr.
5	Um sjálfbæra, örugga og löglega nýtingu nytjastofna og sölu á villtum tegundum.
6	Um að minnka landnám framandi tegunda um 50% og að þeim sé haldið í lágmarki.
7	Um að draga úr mengun í hafi.
8	Um áhrif loftslagsbreytinga og lágmörkun áhrifa þeirra á líffræðilega fjölbreytni og að auka seiglu.

Markmið 2 og 3 eru sérstaklega leiðbeinandi fyrir vernd í hafi. Þar er nefnt að vernda skuli að minnsta kosti 30% af landi, ferskvatni, strand- og hafsvæðum. Auk þess sem endurheimta skuli 30% laskaðra svæða fyrir 2030.

Þrjár leiðir eru nefndar til að ná markmiði verndunar; Friðunarsvæði (Protected areas, PA), önnur virk svæðisvernd (Other Effective area-based Conservation Measures, OECM) og frumbyggja- og hefðbundin svæði (Indigenous and traditional territories).

Áhersla er lögð á verndun svæða sem eru mikilvæg fyrir líffræðilega fjölbreytni. Það eru svæði sem hafa sérstakt gildi fyrir líffræðilega fjölbreytni og vistfræðilega þjónustu, eru rík af tegundum eða tegundum og búsvæðum í hættu, svæði með sérstaklega mikilvæg búsvæði og svæði sem eru mikilvæg fyrir vistkerfisvirkni og þjónustu.

Til að ná 30% markmiði um verndun hafsins fyrir árið 2030 samkvæmt samningi KM-GBF þarf að einblína á (1) svæði sem hafa sérstakt gildi fyrir líffræðilega fjölbreytni og vistfræðilega þjónustu, (2) að verndin sé markviss, vistfræðilega fjölbreytt og tengsl séu milli svæða, (3) stjórnkerfi og viðurkenningu réttinda (þar á meðal svæði undir samfélags- eða frumbyggjastjórnun sem teljast OECM) og (4) vernd sé samþætt í víðtækara samhengi við sjávarlandslag/jarðminjar og hafið, á meðan tryggt er að öll sjálfbær nýting, sem við á innan slíkra svæða, sé fullkomlega samræmd verndarmarkmiðum (CBD 2022).

Samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni, CBD

Samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni metur hafsvæði sem vistfræðilega eða líffræðilega mikilvæg (Ecologically or Biologically Significant Marine Areas, EBSA, CBD 2008 ákvörðun IX/20). Þetta eru svæði í hafi sem hafa sérstaka þýðingu hvað varðar vistfræðilega og/eða líffræðilega eiginleika, til dæmis sem nauðsynleg búsvæði, fæðugjafar eða æxlunarsvæði fyrir ákveðnar tegundir. Viðmið fyrir útnefningu EBSA eru hér höfð til hliðsjónar við mat svæða (tafla 3). EBSA svæði hafa ekki verið skilgreind innan efnahagslögsögu Íslands. Slíkt svæði er þó skilgreint á suðurhluta Reykjaneshryggjar (CHM-EBSA-SCBD), utan við efnahagslögsögu Íslands. Hins vegar veitti hafsbotnsnefnd SÞ árið 2025 Íslandi fullveldisrétt á landgrunni Reykjaneshryggs suður af núverandi efnahagslögsögu landsins og fellur EBSA svæðið innan þess.

Tafla 3
Vísindaleg viðmið CBD sem ætlað er að skilgreina vistfræðilega eða líffræðilega mikilvæg hafsvæði (EBSA)
Viðmið	Skilgreining	Rökstuðningur og dæmi
Einstök eða fágæt (Uniqueness/rarity)	Svæði inniheldur annaðhvort (i) einstakt, sjaldgæft eða staðbundnar tegundir, stofna eða samfélög, og/eða (ii) einstakt, sjaldgæft eða sérstakt búsvæði eða vistkerfi; og/eða (iii) einstakt eða óvenjulegt landmótunarfræðilegt eða haffræðilegt svæði.	Óbætanleg. Tap myndi þýða líkleg varanleg rýrnun á fjölbreytni. Dæmi: djúpsjávarbúsvæði, hverir, sæfjöll.
Sérlega mikilvæg fyrir lífsögu tegunda (Special importance for life history stages of species)	Svæði sem þarf til að stofnar lifi af og þrífist.	Ýmsar lífrænar og ólífrænar aðstæður gera sum hafsvæði hentugri. Dæmi: æxlunar-, hrygningar-, uppeldissvæði; búsvæði fartegunda.
Mikilvægi tegunda eða búsvæða sem er ógnað, í hættu eða hnignandi (Importance of threatened, endangered or declining species and/or habitats)	Svæði sem styðja við tegundir sem er ógnað eða eru hnignandi og samsöfnun slíkra tegunda.	Til að tryggja endurreisn og endurheimt slíkra tegunda og búsvæða. Dæmi: æxlunar-, hrygningar-, uppeldissvæði; búsvæði fartegunda.
Viðkvæm, brothætt, ná sér hægt (Vulnerability, fragility, sensitivity or slow recovery)	Svæði sem innihalda tiltölulega hátt hlutfall viðkvæmra búsvæða, lífsvæða eða tegunda sem eru viðkvæmar fyrir virkni eða sýna hægan bata.	Gefur til kynna áhættu ef ekki er hægt að stjórna mannlegum athöfnum. Dæmi: langlífar tegundir, búsvæðamyndandi, djúpsjávartegundir, hafíssvæði.
Líffræðileg framleiðni (Biological productivity)	Svæði sem innihalda tegundir, stofna eða samfélög með tiltölulega hærri náttúrulega líffræðilega framleiðni.	Gegna mikilvægu hlutverki við að byggja undir vistkerfi. Dæmi: uppstreymi, hverasvæði.
Líffræðileg fjölbreytni (Biological diversity)	Svæði inniheldur hlutfallslega meiri fjölbreytni vistkerfa, búsvæða, samfélaga eða tegunda eða hefur meiri erfðafræðilega fjölbreytni.	Mikilvægt fyrir þróun og viðhald á viðnámsþrótti sjávartegunda og vistkerfa. Dæmi: sæfjöll, kaldsjávarkóralsamfélög.
Náttúrleg (Naturalness)	Svæði nálægt náttúrulegu ástandi þar sem truflun af völdum manna eða niðurbrots er lítil.	Til að vernda svæði með nær náttúrulegri uppbyggingu, ferlum og aðgerðum. Til að viðhalda þessum svæðum sem viðmiðunarsvæðum.

Viðmið OSPAR-samningsins

Samkvæmt OSPAR er Norðaustur-Atlantshafi skipt upp í fimm svæði. Ísland tilheyrir OSPAR svæði I, sem er norðurskautssvæðið. Tegundir og búsvæði eru metin innan hvers svæðis fyrir sig og staða þeirra er gefin út fyrir hvert þeirra. Við mat á stöðu tegunda og búsvæða eru notuð Texel-Faial viðmiðin (OSPAR 2019). Þar er staða metin bæði út frá skilgreindum þáttum og mikilvægi þeirra metið bæði á alþjóðavísu og staðbundið. Einnig eru viðmið fyrir það hvenær tegund telst útdauð innan svæða OSPAR og fyrir hnignun (tafla 4).

Tafla 4
Viðmið til að meta stöðu tegunda og búsvæða og viðmið við mat á horfnum eða hnignandi búsvæðum á OSPAR svæðum (Texel-Faial viðmið)
Flokkur	Lýsing
Mat tegunda
Mikilvæg á heimsvísu	Mikilvægi OSPAR-svæðisins á alþjóðavísu er þegar hátt hlutfall tegundar, á hvaða tíma sem er í lífsferli hennar, finnst á OSPAR-svæðinu.
Mikilvæg á svæðisvísu	Mikilvæg innan OSPAR-svæðis þar sem stór hluti heildarfjölda tegundar takmarkast við fáa staði innan OSPAR-svæðisins.
Fágæt	Tegund er fágæt ef heildarstofnstærð er lítil. Ef tegund er kyrrstæð eða hefur litla hreyfigetu telst hún fágæt ef hún finnst á fáum stöðum.
Viðkvæm	Tegund er 'mjög viðkvæm' þegar (a) hún hefur mjög lága mótstöðu eða (b) hún hefur mjög lága endurheimt. Tegund er 'viðkvæm' þegar (a) hún hefur lága mótstöðu eða (b) hún hefur lága endurheimt.
Lykiltegund	Tegund sem hefur afgerandi áhrif á samfélag.
Hnignun	Þýðir að fram hafi komið eða vísbending sé til staðar um verulega fækkun í fjölda, umfangi eða gæðum. Hnignun getur verið söguleg, nýleg eða núverandi.
Mat búsvæða
Mikilvæg á heimsvísu	Hátt hlutfall búsvæðisins finnst innan OSPAR-svæðisins.
Mikilvæg á svæðisvísu	Hátt hlutfall búsvæðisins finnst innan sérstaks líflandfræðilegs svæðis og/eða er undir ábyrgð ríkis innan OSPAR-svæðis.
Sjaldgæf	Búsvæði telst sjaldgæft ef það er takmarkað við fáa staði eða hefur litla, fáa eða dreifða staðsetningu innan OSPAR-svæðisins.
Viðkvæm	Búsvæði er 'mjög viðkvæmt' þegar (a) það hefur mjög lágt viðnám eða (b) það hefur mjög lága endurheimt. Búsvæði er 'viðkvæmt' þegar (a) það hefur lágt viðnám eða (b) það hefur lága endurheimt.
Vistfræðilega mikilvæg	Búsvæðið er mjög mikilvægt í víðtæku samhengi vistfræðilegra ferla, starfsemi og tegunda sem það styður.
Staða hnignunar	Hnignun þýðir veruleg hnignun í umfangi eða gæðum. Hnignunin getur verið söguleg, nýleg eða núverandi, og á sér stað í öllu OSPAR hafsvæðinu eða svæðisbundið.
Mat á horfnum eða hnignandi búsvæðum
Útdauð/horfin (innan OSPAR svæðis)	Búsvæði sem var áður innan OSPAR-svæðisins en engar upplýsingar styðja við að svo sé enn.
Alvarleg hnignun	80% af fyrri náttúrulega útbreiðslu innan OSPAR-svæðisins eða eru útdauð innan annarra OSPAR-svæða.
Marktæk hnignun	Búsvæði hefur hnignað milli 15–80% af náttúrulegri útbreiðslu innan OSPAR-svæðisins eða eru útdauð innan nokkurra undirsvæða.
Líkur á marktækri hnignun	Miklar líkur á að búsvæði muni hnigna um 15% eða meira ef ekkert er að gert.

Samkvæmt OSPAR eru 18 búsvæði og 42 tegundir skilgreind í hættu eða hafa hnignað. Listi yfir búsvæði og tegundir er að finna á heimasíðu OSPAR (ospar.org; OSPAR 2008). Af átján búsvæðum eru þrettán skráð innan OSPAR svæðis I (tafla 5).

Tegundir á lista OSPAR tilheyra hryggleysingjum, fuglum, spendýrum, fiskum og skriðdýrum. Af 43 tegundum eru fimm hryggleysingjar, tveir þeirra finnast við Ísland (nákuðungur og kúfskel). Níu fuglar, fimm þeirra finnast við Ísland, þar af einn sem er flækingur. Tuttugu og tveir fiskar, og eru tólf þeirra hér við land. Fjórar hvalategundir, allar hér við land fyrir utan sléttbakinn sem er talinn útdauður á öllum OSPAR svæðum (tafla 6). Þar að auki eru tvær tegundir skjaldbaka sem hvorug finnst hér við land en geta flækst hingað.

Tafla 5
Búsvæði sem finnast á OSPAR svæði I og staða þeirra eins og hún er metin í dag innan OSPAR svæðanna fimm
Íslensk heiti búsvæða	Ensk heiti búsvæða	Í hættu á OSPAR svæði nr.
Karbónhólar	Carbonate mounds	V
Kóralgarðar	Coral garden	I, II, III, IV, V
Djúpsjávarsvampaþyrpingar	Deep sea sponge aggregation	I, III, IV, V
Sæfjaðrir og samfélag niðurgrafinnar fánu	Sea-pen and burrowing megafauna communities	II, III
Leirur	Intertidal mudflats	I, II, III, IV
Kóralrif	Lophelia pertusa reefs	I, II, III, IV, V
Öðubeð	Modiolus modiolus beds	I, II, III, IV, V
Kóralþörungabeð	Maerl beds	III*
Ormarif	Sabellaria spinulosa reefs	II, III
Sæfjöll	Seamounts	I, IV, V
Neðansjávarhryggir og hverasvæði	Oceanic ridges with hydrothermal vents/fields	V
Marhálmur	Zostera beds	I, II, III, IV
Þaraskógar	Kelp forest	II, III, IV
* Gögn hefur skort til að meta þetta búsvæði á svæði I

Tafla 6
Tegundir á lista OSPAR yfir hnignandi eða tegundir sem er ógnað innan svæðis I og hafa verið skráðar við Ísland
Fiskar	Fuglar	Spendýr
Beinhákarl Cetorhinus maximus	Rita Rissa tridactyla	Grænlandshvalur Balaena mysticetus
Rauðháfur Centrophorus squamosus	Ísmáfur Pagophila eburnea	Steypireyður Balaenoptera musculus
Hámeri Lamna nasus	Blikönd Polysticta stelleri	Sléttbakur Eubalena glacialis
Gljáháfur Centroscymnus coelolepis	Stuttnefja Uria lomvia	Hnísa Phocoena phocoena¹
Háfur Squalus acanthias	Sílamáfur Larus fuscus fuscus
Pálsskata Dipturus batis
Dröfnuskata Raja clavata¹
Evrópuáll Anguilla anguilla
Búrfiskur Hoplostethus atlanticus
Þorskur Gadus morhua¹
Lax Salmo salar
Sæsteinsuga Petromyzon marinus
¹ Tegund sem ekki er talin hnignandi eða ógnað innan svæðis I.

Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO

Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna setti fram leiðbeiningar til að meta viðkvæm vistkerfi í hafi (Vulnerable Marine Ecosystem, VME, FAO 2009, tafla 7). Víða er stuðst við þessar leiðbeiningar þegar viðkvæm vistkerfi í hafi eru metin og skilgreind.

Tafla 7
Listi yfir viðmið FAO yfir viðkvæm vistkerfi í hafi (VME)
	Lýsing
Viðkvæm vistkerfi má meta út frá eftirfarandi
1	Fágæti eða sjaldgæfi — svæði eða vistkerfi sem er einstakt eða inniheldur sjaldgæfar tegundir (staðbundnar tegundir, tegundir í útrýmingarhættu eða er ógnað).
2	Starfsemi og virkni svæðisins — t.d. mikilvæg fyrir lífsögu og afkomu tegunda, æxlun og/eða hrygningu.
3	Viðkvæmni — er viðkvæmt fyrir hnignun og eyðingu af völdum manna.
4	Þættir sem gera endurheimt hæga eða erfiða. Tegundir eða samfélagið er hægvaxta, þroskast seint, nýliðun hæg eða ófyrirsjáanleg, eða eru langlífar.
5	Flókin form — vistkerfi sem einkennist af flóknum formum og byggingu.
Dæmi um viðkvæma hópa, samfélög og búsvæði
i	Sumir kaldsjávarkóralar (rifmyndandi og kóralgarðar) og Stylasteridae.
ii	Sumar gerðir af ríkjandi svampasamfélögum.
iii	Samfélög með þétta fánu sem myndar mikilvægan strúktúr.
iv	Kaldstreymi og hverir þar sem staðbundið lífríki finnst.
Dæmi um botnlag eða jarðfræðimyndanir
i	Neðansjávarbrúnir og hlíðar.
ii	Toppar og hlíðar neðansjávarfjalla, bakka og hæða.
iii	Gil og djúp.
iv	Uppstreymishverir (hydrothermal vents).
v	Kaldstreymi (cold seeps).

Alþjóðahafrannsóknaráðið og Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin

Alþjóðahafrannsóknaráðið (ICES) og Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin (NEAFC) hafa gefið út listi yfir viðkvæm vistkerfi og undirgerðir þeirra út frá sérfræðimati sem byggir meðal annar á skilgreiningum FAO (ICES 2016, 2019, 2020; NEAFC 2015, tafla 8). Þar er einnig að finna lista yfir þær tegundir sem teljast einkennistegundir þessara svæða.

Tafla 8
Viðkvæm vistkerfi, undirgerðir og einkennishópar þeirra samkvæmt listi ICES/NAFO. Borið er saman við lista NEAFC og skráð hvort viðkomandi búsvæði eða undirsvæði hafa fundist við Ísland.
Undirgerð	Einkennishópur	NEAFC	Á Íslandi
Kaldsjávarkóralrif
Lophelia pertusa / Madrepora oculata rif	Steinkóralar	x⁺	x
Solenosmilia variabilis rif	Steinkóralar		x
Kóralgarður
Hornkóralar og svartkóralar (harður botn)	Hornkóralar, mjúkir kóralar, svartkórall	x	x
Sambýlis steinkóralar á grýttum botni	Rifmyndandi steinkóralar	x	x
Þyrpingar steinkórala sem mynda ekki rif (harður botn)	Steinkóralar	x	x
Blúndukóralar á hörðu undirlagi	Blúndukóralar / Stylasterids
"Cup-coral" garðar (harður botn)	Steinkóralar	x
Blómkálskóralgarðar (harður botn)	Mjúkir kóralar
Hornkóralar og svartkóralar (mjúkur botn)			x
"Cup-coral" garðar (mjúkur botn)	Stakir steinkóralar	x	x
Blómkálskóralgarðar (mjúkur botn)	Mjúkir kóralar	x	x
Þyrpingar steinkórala sem mynda ekki rif (mjúkur botn)	Steinkóralar		x
Sæfjaðragarðar
	Sæfjaðrir	x	x
Svampaþyrping á djúpsævi
	Svampar af ýmum gerðum	x⁺⁺	x
Holusæfíflaþyrping
	Ceriantharia	x	x
Þyrping sælilja á stilk
	Sæliljur á stilk
Xenophyophore þyrpingar
	Xenophyophores götungar	x⁺⁺⁺
Mosadýraflekkir
		x
Hverir og strýtur
Virkir hverir	Efnatillífandi tegundir		x
Óvirkir hverir			?
Kaldstreymi
			?
+ NEAFC skilgreinir einungis Lophelia pertusa rif. ++ NEAFC skilgreinir þrjár undirgerðir (Ostur ("other") svampaþyrping, Siliceous sponge aggregation og Glass sponge aggregation). +++ Aðeins á djúpum svæðum sem NEAFC hefur umsjón með.

Válistar Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna IUCN

Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin (International Union for Conservation of Nature, IUCN) eru alþjóðleg náttúruverndarsamtök stofnuð árið 1948. Þau sameina ríki, stofnanir og vísindamenn til að vernda líffræðilega fjölbreytni og stuðla að sjálfbærri nýtingu náttúrunnar. IUCN er þekktust fyrir Rauða listann (Red List) yfir tegundir í útrýmingarhættu og fyrir að skilgreina alþjóðleg verndarviðmið og -svæði.

Rauði listinn / Válisti

Rauði listinn (IUCN Red List) er gefinn út af IUCN og metur útrýmingarhættu tegunda um allan heim. Rauði listinn metur stöðu dýra, plantna og sveppa út frá vísindalegum gögnum um stofnstærð og útbreiðslu. Tegundir eru flokkaðar í níu flokka: Útdauð (extinct), Útdauð í náttúrunni (extinct in wild), Í bráðri útrýmingarhættu (critically endangered CE), Tegund í hættu (endangered EN), Tegund í nokkurri hættu (Vulnerable VU), Í yfirvofandi hættu (near threatened NT), Ekki í hættu (least consern LC), Ófullnægjandi gögn (data deficient DD) og Ómetið (not evaluated NE).

Kaldsjávarkóralar

Eftirfarandi kaldsjávarkóralar hafa verið metnir af IUCN samkvæmt stöðu þeirra á heimsvísu. Sumar tegundir hafa auk þess verið metnar innan hafsvæða Noregs. Mat á stöðu kaldsjávarkórala við Ísland hefur ekki farið fram en metnar tegundir sem finnast við Ísland eru í töflu 9.

Tafla 9
Staða kaldsjávarkórala sem finnast við Ísland samkvæmt lista IUCN og hafa verið metnir á heimsvísu. Mat tegundanna í Noregi er einnig tiltekið þar sem við á.
Tegund	Mat á tegundinni í Noregi
Tegund í bráðri hættu (CR)
—
Tegund í hættu (EN)
—
Tegund í nokkurri hættu (VU)
Desmophyllum pertusum	NT
Tegundir í yfirvofandi hættu (NT)
Paragorgia arborea	NT
Funiculina quadrangularis	LC
Kophobelemnon stelliferum	LC
Pennatula aculeata	LC
Pennatula phosphorea	LC
Primnoa resedaeformis
Tegund ekki í hættu (LC)
Anthothela grandiflora	NT
Ceratocaulon wandeli	DD
Desmophyllum dianthus	VU
Radicipes gracilis
Heteropolypus sol
Distichoptilum gracile
Óvissa um stöðu (DD)
Anthoptilum murrayi	LC
Balticina christii
Convexella jungerseni

Fiskar, spendýr og fuglar

Fisktegundir við Ísland hafa ekki verið metnar út frá forsendum IUCN. Hér eru því tegundir sem metnar hafa verið fyrir Evrópu eða á heimsvísu og finnast hér við land skráðar í töflu 10 (https://www.iucnredlist.org/). Ef tegundin er metin bæði á heimsvísu og fyrir Evrópu er einungis matið fyrir Evrópu tekið hér. Tegundir sem eru á lista OSPAR yfir tegundir sem hafa hnignað eða eru í hættu (OSPAR) eru einnig skráðar í töflu 10. Staða þeirra er ekki alltaf sú sama hvort sem litið er á heimsvísu eða Evrópu samkvæmt IUCN.

Tafla 10
Staða fiska samkvæmt lista IUCN sem litið er til hér — metnir í Evrópu eða á heimsvísu. Mat á stöðu þeirra innan OSPAR svæðanna er skráð.
Tegund	Í hættu innan OSPAR svæða
Tegund í bráðri hættu (CR)
Skata Dipturus batis (á heimsvísu)	I, II, III, IV, V
Evrópski állinn Anguilla anguilla (Evrópa)	I, II, III, IV
Hámeri Lamna nasus (Evrópa)	I, II, III, IV, V
Tegund í hættu (EN)
Beinhákarl Cetorhinus maximus (Evrópa)	I, II, III, IV, V
Rauðháfur Centrophorus squamosus (Evrópa)	I, II, III, IV, V
Háfur Squalus acanthias (Evrópa)	I, II, III, IV, V
Flatnefur Deania calcea (Evrópa)
Blágóma Anarhichas denticulatus (Evrópa)
Djúpkarfi Sebastes mentella (Evrópa)
Langhali Coryphaenoides rupestris (Evrópa)
Tegund í nokkurri hættu (VU)
Búrfiskur Hoplostethus atlanticus (Evrópa)	I, V
Náskata Leucoraja fullonica (á heimsvísu og Evrópu)
Gráháfur Galeorhinus galeus (Evrópa)
Blálanga Molva dypterygia (Evrópa)
Lúða Hippoglossus hippoglossus (Evrópa)
Tegundir í yfirvofandi hættu (NT)
Gljáháfur Centroscymnus coelolepis (á heimsvísu)	I, II, III, IV, V
Atlantshafs lax Salmo salar (á heimsvísu)	I, II, III, IV
Þrændaskata Dipturus nidarosiensis (Evrópa)
Grænlandsháfur Somniosus microcephalus (Evrópa)
Loðháfur Etmopterus spinax (Evrópa)
Geirnyt Chimaera monstrosa (Evrópa)
Grálúða Reinhardtius hippoglossoides (Evrópa)
Hlýri Anarhichas minor (Evrópa)
Hrognkelsi Cyclopterus lumpus (Evrópa)
Tegund ekki í hættu (LC)¹
Sæsteinsuga Petromyzon marinus	I, II, III, IV
¹ Fjölmargar aðrar tegundir hafa verið metnar en eru ekki teknar með hér fyrir utan sæsteinsuguna sem er metin í hættu eða að hafa hnignað samkvæmt OSPAR.

Mikilvæg svæði fyrir hákarla, skötur og aðra brjóskfiska

ISRA (Important Shark and Ray Area) eru skilgreind af IUCN. Markmið ISRA er að auðkenna lykilsvæði brjóskfiska og styðja verndaráætlanir og stjórnun fiskveiða. ISRA byggir á vísindalegum skilgreiningum við að afmarka hafsvæði sem eru sérstaklega mikilvæg fyrir hákarla, skötur og aðra brjóskfiska (Important Shark and Ray Areas - a IUCN/SSC SSG project). IUCN hefur skilgreint svæði sem koma til greina við Ísland (1. mynd).

Mynd 1. Mikilvæg svæði fyrir brjóskfiska við Ísland samkvæmt ISRA. Tekið af heimasíðu E-Atlas - Important Shark Ray Areas maí 2026.

Íslensk lög er varða lífríki og búsvæði hafsins

Í íslenskri löggjöf hafa tvenn lög verið nýtt sem grunnur fyrir friðlýst svæði í hafi. Þetta eru náttúruverndarlög og lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Niðurstaða stýrihóps um vernd í hafi var að “ekki virðist brýn þörf á að gera breytingar á íslenskum lögum til að ná markmiðum um fullnægjandi verndun vistkerfa í hafi. Hins vegar væri æskilegt að greina nánar lagaskil, og mögulega árekstra mismunandi lagaákvæða og hvernig vernd á grunni einstakra laga samrýmist alþjóðlegum skilgreiningum” (Stjórnarráð Íslands 2023).

Lög um fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands (nr. 79/1994) hafa verið notuð til að stuðla að sjálfbærri nýtingu auðlinda hafsins. Árið 2005 var þessum lögum beitt til að vernda búsvæði á hafi og var þá um að ræða kóralsvæði sem voru þá friðuð fyrir botnsnertanlegum veiðarfærum. Reglugerð um verndarráðstafanir vegna viðkvæmra hafsvæða og botnvistkerfa var síða sett fram 2023 (nr. 188/2023).

Lög um náttúruvernd (60/2013) veita umhverfisráðherra heimildir til að friðlýsa í hafi með samþykki ráðherra er fer með málefni sem varða stjórn á nýtingu auðlinda hafsins og hafsbotnsins um friðlýsingu náttúruminja í hafi sem haft getur áhrif á nýtingu fiskstofna eða annarra lifandi auðlinda hafsins eða hafsbotnsins (38. gr.). Ýmsar greinar í lögum um náttúruvernd ná til hafsins. Á heimasíðu Náttúruverndarstofnunar er að finna yfirlit friðlýstra svæða, en nokkur þeirra eru í hafi eða ná út í sjó (Friðlýst svæði).

Lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands (1997 nr. 79, 26. maí)

9. gr.
„Ráðherra skal gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna [og varðveislu viðkvæmra hafsvæða]. ¹⁾ [Getur ráðherra með reglugerð ²⁾ m.a. ákveðið sérstök friðunarsvæði þar sem veiðar með öllum eða tilteknum veiðarfærum eru bannaðar.] ¹⁾”

Verndarflokkar

Vernd má skipta upp í stig eða flokkun, eftir því hversu ströng verndin er og hvaða athafnir eru leyfðar innan verndarsvæða. Íslenskir friðlýsingaflokkar eru níu talsins (Friðlýsingaflokkar) og taka mið af flokkunarkerfi Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN) fyrir vernduð svæði.

Íslenskir friðlýsingaflokkar eru: Náttúruvé, óbyggð víðerni, þjóðgarðar, náttúruvætti, friðlönd, landslagsverndarsvæði, fólkvangar, friðlýsing svæða í verndarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar og friðlýsing heilla vatnakerfa.

Verndarflokkar IUCN eru alþjóðlega viðurkenndir og leiðbeiningar fyrir þá hafa verið gefnar út (Dudley 2008, tafla 11). Verndarflokkar IUCN eru notaðir í „World Database on Protected Areas (WDPA)” sem er helsti alþjóðlegi gagnagrunnurinn yfir friðlýst svæði.

Tafla 11
Verndarflokkar IUCN og lýsing á notkun þeirra í hafi
Flokkur	Íslenska	English Name	Lýsing og notkun í hafi
Ia	Strangt náttúruverndarsvæði	Strict Nature Reserve	Rannsóknir, engin nýting leyfð.
Ib	Víðerni / óbyggðir	Wilderness Area	Lítt snortin, engin nýting.
II	Þjóðgarður	National Park	Stór hafsvæði, vernd vistkerfa.
III	Náttúruminjar eða náttúrulegt fyrirbæri	Natural Monument or Feature	Sérstök jarð- eða sjávarfyrirbæri.
IV	Svæði fyrir stjórnun búsvæða eða tegunda	Habitat/Species Management Area	Til að viðhalda ákveðnum tegundum eða búsvæðum. Dæmi: hrygningastöðvar eða fuglabúsvæði.
V	Verndað landslag/sjávarlandslag	Protected Landscape/Seascape	Menninguarleg og náttúruleg gildi. Svæði með hefðbundna sjálfbæra nýtingu sjávar.
VI	Verndað svæði með sjálfbærri nýtingu auðlinda	Protected Area with Sustainable Use of Natural Resources	Stór svæði með sjálfbærri nýtingu og vistkerfisvernd. Hafsvæði þar sem leyfð er takmörkuð veiði með vistvænum aðferðum.

Tengslanet svæða

Tengslanet „Connectivity” vísar til þess að vistkerfi og búsvæði séu samtengd þannig að lífverur geti flutt sig milli svæða, viðhaldið erfðafjölbreytileika og brugðist við umhverfisbreytingum. Í samhengi við árangursríka verndun skiptir þessi tenging lykilmáli. Verndarsvæði þurfa ekki aðeins að vera fjölbreytt og vel stýrt, heldur einnig samtengd þannig að þau myndi vistfræðilegt net sem styður líffræðilegan fjölbreytileika til lengri tíma.

Tengslanet þurfa að taka tillit ýmissa þátta. Sem dæmi má nefna nýtingu svæða, tímabundin eða til lengri tíma, erfðafræðilegur munur innan stofna, farleiðir sjávarspendýra, tengsl sjávar og ferskvatns og dreifingu lirfa í sjó.

Heimildir

Anon. (2005). Friðun viðkvæmra hafsvæða við Ísland. Niðurstöður og tillögur nefndar sem sjávarútvegsráðherra skipaði í október 2004.

CBD. (2008). CBD COP 9 Decision IX/20. Annex I – Scientific criteria for identifying ecologically or biologically significant marine areas (EBSAs). Sótt af: https://www.cbd.int/decision/cop/?id=11663

CBD. (2022). Kunming–Montreal Global Biodiversity Framework (Decision 15/4). Montreal: CBD COP15. https://www.cbd.int/doc/decisions/cop-15/cop-15-dec-04-en.pdf

Dudley, N. (Editor) (2008). Guidelines for Applying Protected Area Management Categories. Gland, Switzerland: IUCN. x + 86pp.

FAO. (2009). International guidelines for the management of deep‐sea fisheries in the high seas. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. 73 bls.

ICES. (2016). Report of the Workshop on Vulnerable Marine Ecosystem Database (WKVME), 10–11 December 2015, Peterborough, UK. ICES CM 2015/ACOM:62. 42 pp.

ICES. (2019). ICES/NAFO Joint Working Group on Deep‐water Ecology (WGDEC). ICES Scientific Reports. 1:56. 119 pp. http://doi.org/10.17895/ices.pub.5567

ICES. (2020). ICES/NAFO Joint Working Group on Deep‐water Ecology (WGDEC). ICES Scientific Reports. 2:62. 188 pp. https://doi.org/10.17895/ices.pub.7503

NEAFC. (2015). Rec 09 2015: Recommendation on amending Recommendation 19:2014 (Protection of VMEs).

OSPAR. (2008). Agreement 2008-6. ANNEX 7

OSPAR. (2019). Criteria for the Identification of Species and Habitats in need of Protection and their Method of Application (Texel-Fial Criteria). Agreement 2019-03. https://www.ospar.org/documents?v=40948

Stjórnarráð Íslands. (2023). Áfangaskýrsla stýrihóps um verndun hafsins. Stjórnarráð Íslands. ISBN 978-9935-9749-1-4

Stjórnarráð Íslands. (2024). Verndarsvæði í hafi. Lokaskýrsla stýrihóps um verndun hafsins. Stjórnarráð Íslands. Júlí 2024 ISBN 978-9935-551-08-5

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið. (2025). Líffræðileg fjölbreytni - Stefna og markmið til ársins 2030. Stjórnarráð Íslands ISBN 978-9935-566-02-7

https://www.iucnredlist.org/