Almennar upplýsingar
Hér eru helstu gögn og forsendur kynnt sem leggja grunn að stofnmati og veiðiráðgjöf á hrognkelsi við Ísland. Ungviði hrognkelsis eru aðallega að finna í efri lögum sjávar líkt og uppsjávarfiskar en ekki í torfum. Það er að finna á víðáttu miklum svæðum í Norðaustur Atlantshafi, þar á meðal í Noregshafi, Grænlandssundi og Grænlandshafi. Þegar hrognkelsi verður kynþroska, við 3 ára aldur, leitar það inn á strandsvæði kringum Ísland til hrygningar. Rauðmaginn fer að birtast þar á tímabilinu janúar-febrúar en grásleppan febrúar-mars. Merkingargögn hafa meðal annars sýnt að í hrygningargöngu hrognkelsis flakkar það milli botns og yfirborðslaga. Mikilvægasta afurð hrognkelsis eru hrognin sem vega um 25-35% af þyngd grásleppu. Mikill kynjamunur er hjá hrognkelsi þar sem rauðmaginn (karlinn) er minni (~25-35 cm) en grásleppan (~35-45 cm) og rauðmaginn hefur sterkan rauðan lit yfir hrygninguna. Grásleppan hrygnir botnlægum eggjum sem rauðmaginn gætir þar til þau klekjast út. Grásleppan gýtur tveimur skömmtum af eggjum á meðan á hrygningu stendur, en dánartala að lokinni hrygningu er há. Flestar grásleppur hrygna einu sinni eða tvisvar.
Sjá nánar um hrognkelsi.
Veiðar
Það eru tvennskonar veiðar stundaðar á hrognkelsi, annarsvegar rauðmagaveiðar (heildarveiði undir 60 tonn á ári) og hinsvegar grásleppuveiðar sem eru af allt annarri stærðargráðu (venjulega 2-10 þúsund tonn) þar sem helsta afurðin eru hrognin.
Grásleppuveiðar fara fram á tímabilinu mars-ágúst með grásleppunetum með 267 og 292 mm möskvastærð. Meira en 99% af heildarveiði á grásleppu við landið kemur frá beinu veiðunum. Grásleppuveiðar fara fram nálægt ströndum landsins á svæðinu frá Faxaflóa, í Breiðafirði og með norðurströndinni (Mynd 1). Afli grásleppu var mestur seinni hluta 8. áratugsins og yfir 9. áratuginn (Mynd 2). Fram til ársins 2008 var ársaflinn metinn út frá fjölda framleiddra tunna af hrognum samkvæmt gögnum frá Landsambandi smábátaeigenda. Árið 2008 tóku hinsvegar gildi reglur þar sem allur grásleppuafli skyldi veginn líkt og með veiðar á öðrum fisktegundum við Ísland. Hinsvegar var enn löglegt að henda hveljunni í hafið og því var uppistaðan í vegnum afla aðeins hrogn. Árið 2012 urðu þær breytingar að landa þurfti hveljunni líka og setja á vigt. Undantekningar frá þeirri reglu voru árin 2021 og 2022 vegna markaðsaðstæðna á sölu á hveljunni. Þar sem verð á grásleppu ræðst af þyngd kynkirtla en ekki stærð hennar er enginn hvati til brottkasts á smárri grásleppu. Það er brottkast af óþekktri stærðargráðu á grásleppu í veiðum togskipa en magnið er talið vera lítið í samanburði við afla grásleppubáta. Frá árinu 2019 hefur verið löglegt að sleppa lífvænlegum rauðmaga við veiðar á grásleppu.
Rauðmagaveiðar fara jafnan fram á nokkrum svæðum fyrir norðan og stöku sinnum í Faxaflóa (Mynd 3) á tímabilinu janúar-mars. Við veiðarnar eru notuð net með 178 og 203 mm möskva stærð. Um það bil 20-60 tonn af rauðmaga er landað árlega frá beinum veiðum sem er metið vera milli 2-56% af heildarveiði rauðmaga yfir árin 2003-2025 (Mynd 4). Annar rauðmagaafli fæst við grásleppuveiðar og við veiðar á botnfiski í þorskanet, dragnót og botnvörpu. Almennt jókst sókn með þorskanetum á árunum 2002-2006 en minnkaði svo frá 2006-2020 sem endurspeglast vel í rauðmagaafla í þorskanet. Þessar veiðar á rauðmaga í þorskanet skýra að mestu breytileikann í veiði á rauðmaga í öðrum veiðarfærum eftir árum.
Mat á afla fyrri ára
Þar sem landaður afli á grásleppu var ekki veginn fram til ársins 2008 var hann metinn út frá fjölda framleiddra tunna af hrognum samkvæmt gögnum frá Landsambandi smábátaeigenda. Aðferðin bak við það mat er útskýrð í grein James Kennedy og Sigurðar Þ. Jónssonar (2020). Í fáum orðum var meðalþyngd hrogna í tunnu metin frá afladagbókum sem og það magn af ferskum hrognum sem þurfti til að fylla tunnu. Það mat sýndi að hrogn væru að meðaltali 29,4% af þyngd grásleppu og að það þurfi að meðaltali 139 kg af ferskum hrognum til að fylla tunnu. Þetta þýðir að magn grásleppu úr sjó sem þarf til að fylla tunnu af hrognum er 472 kg. Heildarafli í tonnum hvert ár reiknast því sem fjöldi tunna margfaldaður með 0.472 tonnum.
Þyngd landaðra hrogna samkvæmt skráningum Fiskistofu er umreiknuð í þyngd grásleppu samkvæmt eftirfarandi reikniaðferð
\[\text{W}_{grásleppa} = \text{W}_{hrogn}\times\text{1.25}\times\frac{\text{100}}{\text{29.4}}\] þar sem Wgrásleppa táknar þyngd grásleppu og Whrogn þyngd landaðara hrogna. Þegar hrognum er landað er gert ráð fyrir 20% vatnsfrádrætti sem byggist á mati Fiskistofu. Sömuleiðis er gert ráð fyrir að þyngd hrogna sé að meðaltali 29,4% af þyngd grásleppu.
Stjórnun veiða og fyrri ráðgjöf
Fram til ársins 2024 var stjórnun veiða á grásleppu samkvæmt sóknarstýringu með takmörkunum á samanlagðri teinalengd neta, fjölda veiðidaga og fjölda báta. Fjöldi báta var takmarkaður því bátar sem hafa gilt leyfi til atvinnuveiða þurfa jafnframt að hafa gilt grásleppuveiðileyfi. Í mars 2024 voru 420 bátar með grásleppuveiðileyfi. Árið 1997 voru settar takmarkanir á fjölda leyfa og ný leyfi ekki gefin út en leyfilegt var að færa leyfin milli báta að uppfylltum skilyrðum. Bátur með leyfi þurfti að tilkynna þátttöku í veiðum hvers árs með tilkynningu til Fiskistofu svo leyfið yrði gilt. Árið 2025 var tekið upp aflamarkskerfi fyrir grásleppuveiðar í stað sóknarstýringu. Þar var hverjum báti úthlutað aflamark sem ákvarðaðist sem hlutfall af heildaraflamarki ársins.
Fram til ársins 2020 var strandlínunni kringum Ísland skipt í 7 veiðisvæði (Mynd 1) þar sem hvert svæði var opið til veiða á grásleppu í um 2,5 mánuð á ári. Hver bátur þurfti að velja sér svæði fyrir hvert ár og hafði ekki leyfi til grásleppuveiða á öðru. Hvert veiðileyfi gaf leyfi til veiða á grásleppu í ákveðna marga daga innan þess tímabils og þurfti að taka þá daga í samfellu. Þetta kerfi var lagt af árið 2020 og fengu bátar þá leyfi til að flakka milli svæða að vild, fyrir utan innri hluta Breiðafjarðar (B2) sem opnaði seinna (20. maí). Svæðakerfið var endurvakið árið 2021 og hélt áfram þegar aflamarkskerfið var sett á 2025 en með sameiningu svæða þar sem bátar fengu aðeins að veiða innan þess svæðis sem þeir voru skráðir á. Þessu fyrir utan, eru fjöldi svæða sem eru lokuð fyri grásleppuveiðar til að lágmarka meðaflaveiðar, sérstaklega á sjávarspendýrum (Mynd 5).
Fram til ársins 2024 fólst fiskveiðistjórnunarkerfið fyrir grásleppu í að ákvarða leyfilegan dagafjölda við veiðar. Fjöldi daga var ákvarðaður og gefinn árlega af ráðherra sjávarútvegsmála. Sú ákvörðun byggði á ráðlögðum heildarafla grásleppu frá Hafrannsóknastofnun og samráði við Landsamband smábátaeigenda. Hafrannsóknastofnun hefur gefið út ráðleggingu um aflamark á grásleppu í tonnum síðan 2012 (tafla 1). Vikið er að ráðgjöf þessa árs að neðan. Á árunum 2020 til 2024 hafði Fiskistofa heimildir til að loka fyrir veiðar á grásleppu ef sýnt þótti að þær yrðu umfram ráðlagt aflamark og stefndu sjálfbærri nýtingu í hættu.
Einu takmarkanir á veiðum á rauðmaga eru bundnar við tímabil sem rauðmaganet mega vera í sjó (1. janúar- 15. júní), möskvastærð og hæð neta. Það er ekkert aflamark fyrir landaðan afla og Hafrannsóknastofnun gefur ekki ráðleggingar um aflamark fyrir rauðmaga.
Sókn og afli á sóknareiningu (CPUE)
Fram til ársins 2024 var fjöldi báta sem tók þátt í grásleppuveiðum hvers árs breytilegur af ýmsum ástæðum en afurðaverð á hrognum hafði mikla þýðingu þar. Fram til 1996 voru jafnan fleiri bátar í veiðunum, eða frá 290-447 bátar (tafla 1). Eftir 1996 var fjöldinn 144-363 bátar. Hinsvegar var fjöldi neta á bát meiri eftir 1996 jafnframt því sem fjöldi leyfilegra veiðidaga var jafnan lægri (tafla1). Fjöldi báta sem stundað hafa veiðar á rauðmaga hefur verið 2-17 á árunum mill 2001 til 2023 (Mynd 4).
Afli á sóknareiningu er reiknaður út frá gögnum úr afladagbókum og er skilgreindur sem afli deildur með fjölda neta (Mynd 6). Afli á sóknareiningu hefur sveiflast milli ára bæði vegna stærðar á hrygningarstofni grásleppu sem og sjálfri sókninni.