Ufsi

Helstu niðurstöður

Afli hefur verið undir úthlutuðu aflamarki á hverju ári síðan 2013. Frávikið hefur farið vaxandi og á fiskveiðiárinu 2024/2025 var aðeins ~55 % af úthlutuðu aflamarki veitt. Brottkast er talið mjög lítið (~0,1 %).
Veiðihlutfall hefur verið lægra en viðmiðunargildi undanfarin ár (HR_MGT, HR_MSY, HR_pa).
Hrygningarstofn er yfir öllum viðmiðunargildum (B_lim, B_trigger, B_pa).
Tæplega 90 % aflans hafa verið tekin í botnvörpu undanfarin ár en önnur veiðarfæri eru net, handfæri og dragnót. Aflinn 2025 er sá minnsti síðan 2001.
Útbreiðsla ufsa hefur færst norður frá 2002-2018 og hlutfall ufsa sem veiddist norðvestur af Íslandi jókst úr < 10 % yfir í ~50 %.
Aflamark er ákvarðað út frá C_y/y+1 = 0,2 × B₄₊, þar sem B₄₊ er byggt á stofnþyngdum. Þessi aflaregla var metin af ICES (ICES 2025).

Almennar upplýsingar

Litið er á ufsa sem sjálfstæðan stofn þó merkingar hafi sýnt að ufsi frá öðrum hafsvæðum gangi til Íslands og öfugt. Ufsi er bæði botnlægur og upp í sjó, reyndar mun meira upp í sjó en flestir botnlægir fiskar. Útbreiðslusvæði hans er allt í kringum landið en ufsi var algengastur í hlýja sjónum fyrir sunnan og vestan land. Á þessari öld hefur útbreiðslusvæði ufsa smám saman færst norðar. Hrygning er talin fara fram á grunnsævi (100–200 m) suðaustan, sunnan og vestan við landið, aðallega fyrir sunnan/suðvestan (Selvogsbanki, Eldeyjarbanki). Hrygning fer fram í febrúar–apríl og er líklega fyrr en hjá þorski. Lirfur reka með strandstraumnum réttsælis í kringum landið og smáufsi á fyrsta ári finnst víða inn á fjörðum. Á öðru ári gengur ufsinn dýpra, einkum á veturna. Ufsi nær kynþroska við 4–7 ára aldur og fer þá að ganga milli hafsvæða.

Á 20. öld voru um 115,000 ufsar merktir í Norðaustur-Atlantshafi, flestir í Barentshafi, og um 20,000 endurheimtust (Jónsson, 1994). Á árunum 1964–1965 voru um 6000 ufsar merktir við Ísland og endurheimtust um 50 % þeirra (Jones og Jónsson, 1971). Af ufsum sem voru merktir utan íslenskra hafsvæða endurheimtust einn af hverjum 500 við Ísland en af þeim sem voru merktir við Ísland endurheimtust einn af hverjum 300 utan Íslandsmiða (Jónsson, 1994). Til samanburðar endurheimtust 1 af hverjum 2000 þorskum merktum við Ísland utan Íslandsmiða (Jónsson, 1996). Aðrar, óbeinar vísbendingar um ufsagöngur eru skyndilegar breytingar í meðalstærð eða þyngd eftir aldri og sveiflur í aflatölum eftir aldri á mismunandi svæðum í Norðaustur-Atlantshafi (Reinsch, 1976; Jakobsen og Olsen, 1987; Jónsson, 1994). Þar sem meðalþyngd eftir aldri minnkar frá norðvestri til suðausturs og áfram til norðausturs er talið að far ufsa úr Barentshafi til íslenska hafsvæðisins sjáist með minnkun á stærð eftir aldri í íslenska ufsaaflanum. Aflaferlar nokkurra árganga frá mismunandi svæðum sýna slíkar sveiflur. Greining gagna bendir til að líklegustu ár og aldur við innflutning ufsa séu: 10 ára ufsi árið 1986; 7 ára árið 1991; 9 ára árið 1993; og árgangur 1992 sem 7 ára árið 1999 og 8 ára árið 2000. Nú eru engar göngur metnar í stofnmatinu. Í stofnmati fyrri ára var ganga 7 ára ufsa árið 1991 metin, en hún er stærst, metin um 10 milljónir einstaklinga eða 35 000 tonn. Aðrar mögulegar göngur eru minni og ekki marktækar.

Nýjustu ufsamerkingar við Ísland fóru fram á árunum 2000–2004 og hafa 1750 af 16 000 merkjum endurheimst. Endurheimtur utan íslensku efnahagslögsögunnar eru nú 10 talsins, eða um 2,5 % af endurheimtum utan stjórnsvæðis stofnsins. Endurheimtur í færeyskri lögsögu komu úr merkingum út af Austurlandi og endurheimtust 5 af 11 merkjanna árið 2006. Aðrir ufsar sem endurheimtust fyrir utan íslenska efnahagslögsögu veiddust við Skotland og Grænland. Frekari merkingar eru fyrirhugaðar á komandi árum.

Sjá nánar: https://www.hafogvatn.is/is/sjavardyr/ufsi

Veiðar

Aflaþróun

Upplýsingar um landanir á ufsa eru til frá árinu 1905 (Mynd 1). Frá 1905–1939 var ufsi mest veiddur af útlendingum og þannig var það einnig á árunum 1950–1975 þegar útlendingar, mest Þjóðverjar, veiddu um 60 % ufsaaflans (Mynd 1). Meðalafli ufsa á ári frá 1955 er um 65 þús. tonn, 73 þús. tonn fyrir 1980 en 60 þús. tonn eftir 1980. Síðustu fimm ár hefur afli útlendinga verið minna en 300 tonn, mest afli Færeyinga og alltaf undir 0,5 % af heildaraflanum. Ufsaafli árið 2025 er áætlaður 36,723 tonn (sjá Mynd 1).

Botnvarpa hefur alltaf verið langmikilvægasta veiðarfærið. Allt að þriðjungur íslenska aflans var tekinn með netum en mjög dró úr netaveiðum eftir 1996 (Mynd 2, Tafla 1). Af öðrum veiðarfærum en botnvörpu og netum hafa handfæri og dragnót verið mikilvægust. Undanfarin ár hefur um 90 % aflans verið tekinn með botnvörpu.

Minnkun í netaflotanum tengdist bátum sem færðu sig úr netaveiðum (og öðrum veiðarfærum) yfir í línuveiðar, breyting sem tengdist þorsk- og ýsuveiðum. Aukning á ýsu á árunum eftir 2000 og tæknibreytingar í línuveiðum voru líka mikilvægir þættir. Það er mikilvægt að hafa í huga að ufsi veiðist illa á línu þannig að með auknum línuveiðum beinast veiðarnar minna að ufsa en áður. Hlutdeild línu í ufsaafla jókst úr minna en 1 % fyrir árið 2000 í 2 % síðasta áratug, en nokkur breytileiki er milli ára. Árin 2021 og 2022 minnkaði hlutdeild línu í ufsaafla og var innan við 1 %. Árið 2024/2025 jókst hlutdeild línu aðeins en magnið var svipað. Fyrir 1978 var afli útlendinga nær eingöngu tekin í botnvörpu.

Skipta má botnvörpuflotanum í tvo hluta, frysti- og ísfisktogara. Þróunin undanfarinn áratug hefur verið að hlutdeild ísfiskstogara í heildarafla hefur aukist. Frystitogarar hafa veitt mun hærra hlutfall af ufsa- og gullkarfaafla en af þorsk- og ýsuafla. Ástæðan fyrir þessum mun er líklega hlutfall verðs á frystum og ferskum fiski fyrir hverja tegund. Að auki forðast ísfiskstogarar gullkarfa þar sem hann rispar meðafla, nokkuð sem gerir minna til á frystitogurum þar sem aflinn er roðrifinn. Sömu skipin eru að miklu leyti að veiða gullkarfa og ufsa, þó ekki endilega í sömu togum þar sem gullkarfi veiðist aðallega á daginn og ufsi frekar á nóttinni.

Mest af ufsa er tekið í botnvörpu á 100-200 m dýpi (Mynd 3). Önnur veiðarfæri eru net sem veiða ufsa á 50-200 m dýpi og dragnót og handfæri sem veiða ufsa á minna en 150 m dýpi. Dýpisdreifing veiðanna endurspeglar því að hluta til breytingar í veiðarfærasamsetningu en botnvarpa hefur verið ráðandi veiðarfæri eftir 2000.

Mynd 1: Ufsi. Skráður afli síðan 1905. Athugasemd: Annað á að mestu við veiðar Þjóðverðja.

Mynd 2: Ufsi. Landaður afli eftir veiðarfærum frá 1967, samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Mynd 3: Ufsi. Afli eftir dýpi samkvæmt afladagbókum.

Útbreiðsla ufsaveiða breyttist mikið frá 2002-2014 (Mynd 4, Mynd 5). Fyrir 2002 var mest af aflanum veitt fyrir sunnan og vestan land en frá 2012 hafa 40-50 % aflans veiðst norðvestur af landinu. Sambærileg prósenta fyrir 2002 var 3-8 %. Svipuð breyting á útbreiðslu sést hjá gullkarfa.

Fjöldi skipa og báta sem veiddi 95 % landaðs ufsaafla hefur dregist saman með tímanum (Mynd 6, Tafla 1).

Mynd 4: Ufsi. Útbreiðsla veiða frá öllum veiðarfærum, samkvæmt afladagbókum.

Mynd 5: Ufsi. Útbreiðsla veiða á Íslandsmiðum frá árinu 1991 samkvæmt aflaskýrslum. Öll veiðarfæri samanlagt.

Mynd 6: Ufsi. Fjöldi skipa og báta (öll veiðarfæri) sem veiddu 95 % heildaraflans hvert ár frá 1994. Vinstri: Sýnt eftir árum. Hægri: Sýnt á móti heildarafla. Gögn frá Fiskistofu.

Tafla 1: Ufsi. Fjöldi íslenskra báta sem landa ufsa og allur landaður afli eftir veiðarfærum.

Ár	Botnvarpa		Net		Önnur veiðarfæri		Heild
Ár	Fjöldi báta	Afli	Fjöldi báta	Afli	Fjöldi báta	Afli	Afli
2000	157	25 936	258	4 308	90	980	31 224
2001	138	24 586	308	4 549	65	757	29 892
2002	131	35 606	281	3 311	66	942	39 859
2003	123	45 096	246	2 214	72	1 097	48 407
2004	124	55 394	250	2 254	87	1 347	58 995
2005	130	59 947	210	2 996	84	1 399	64 342
2006	124	65 698	165	3 790	81	1 448	70 936
2007	120	56 092	135	3 919	103	1 312	61 323
2008	103	59 385	129	6 199	131	1 359	66 943
2009	109	46 731	135	9 380	127	1 440	57 551
2010	107	43 903	163	4 483	142	1 166	49 552
2011	104	40 991	157	3 451	129	1 487	45 929
2012	99	41 183	166	3 664	111	1 643	46 490
2013	102	48 813	145	3 109	98	1 383	53 305
2014	96	39 294	145	2 368	78	1 037	42 699
2015	95	41 358	141	2 425	96	1 197	44 980
2016	89	43 176	130	2 521	84	921	46 618
2017	85	44 748	109	1 350	73	977	47 075
2018	79	61 507	94	1 717	84	987	64 211
2019	69	58 836	96	1 425	65	1 461	61 722
2020	79	44 141	88	2 583	59	990	47 714
2021	84	53 482	105	2 979	74	1 201	57 662
2022	79	53 760	89	2 642	82	1 476	57 878
2023	79	36 430	96	1 335	78	937	38 702
2024	78	35 092	81	940	57	552	36 584
2025	70	33 592	59	1 850	55	1 281	36 723

Afli á sóknareiningu

Afli á sóknareiningu (CPUE) hjá botnvörpuflotanum sýnir verulegan breytileika og hefur lækkað mikið frá hámarkinu 2018 (Mynd 7). Síðustu 3 ár hefur afli á sóknareiningu verið sá lægsti síðan 2011. Sóknareiningin er togtímar og vísitala afla á sóknareiningu er miðgildi afla á togtíma fyrir þau tog sem eru valin.

Þegar kemur að því að velja hvaða tog eru notuð koma nokkrir möguleikar til greina; öll tog innan tiltekins svæði, öll tog þar sem ufsi fæst eða tog þar sem hlutdeild ufsa í heildarafla er hærri en eitthvað tiltekið gildi. Hærri hlutdeild leiðir til meiri breytileika í vísitölu afla á sóknareiningu.

Vísitala afla á sóknareiningu í dag er ekki lág borið saman við fyrri ár, sérstaklega ef byggt er á öllum togum þar sem ufsi hefur verið skráður. Spurningin er hvort vegna tækniframfara séu 15-20 ára gömul gögn sambærileg við nýleg gögn. Það ber að hafa í huga að stór hluti aflamarks hefur ekki verið veiddur undanfarin ár, aflabrögð eru kannski ekki nógu góð til að ufsaveiðar borgi sig. Hins vegar sýnir afli á sóknareiningu svipaða þróun og lífmassa vísitölur úr stofnmælingu í mars (Mynd 15).

Mynd 7: Ufsi. Afli á sóknareiningu í botnvörpuveiðum. Strikalínan er byggð á togum þar sem ufsi er meira en 50 % aflans en heila línan á togum þar sem eitthvað af ufsa fæst.

Brottkast

Brottkast hefur ekki verið talið vandamál í ufsaveiðum og hefur lengdarháð brottkast verið metið < 0,1 % (Pálsson 2005, 2008; Sigurðsson et al. 2016). Oftar en ekki hefur það kostað talsverða fyrirhöfn að ná settu aflamarki sem gerir brottkast ólíklegt.

Yfirlit gagna

Gögn úr atvinnuveiðum

Aldursgreindur afli byggir á sýnum sem safnað er af eftirlitsmönnum á sjó og úr lönduðum afla (Mynd 8, Mynd 9). Stór hluti sýna frá eftirlitsmönnum koma af frystitogurum en sýni úr lönduðum afla eru flest frá ísfisktogurum. Tiltölulega fá kvarnasýni koma af frystitogurum en aldurs-lengdarlyklar af frystitogurum og úr lönduðum afla eru svipaðir, jafnvel þó að lengdardreifingin sé mismunandi. Sýnataka úr afla er því talin viðunandi.

Lengdardreifingar úr sýnum eftirlitsmanna og úr lönduðum afla eru mismunandi, en fiskar úr lönduðum afla eru iðulega stærri.

Mynd 8: Ufsi. Hlutfall sýna eftir mánuðum (súlur) samanborið við landanir eftir mánuðum (svört lína), skipt eftir árum og helstu veiðarfærum. Tölur fyrir ofan súlur sýna heildarfjölda sýna.

Mynd 9: Ufsi. Dreifing veiða síðasta árs samkvæmt afladagbókum og staðsetning sýna (krossar) skipt eftir helstu veiðarfærum.

Lengdardreifing landaðs

Megnið af lengdarmælingunum eru úr botnvörpu, dragnót, netum og handfærum. Fjöldi mælinga úr hverju veiðarfæri hefur sveiflast í takt við breytingar á afla í mismunandi veiðarfæri.

Ufsi sem veiðist í net er að öllu jöfnu stærri en í botnvörpu (Mynd 10). Lengdardreifingar í önnur veiðarfæri eru svipaðar og í botnvörpu.

Söfnun úr lönduðum afla hefur verið endurskoðuð á undanförnum áratugum, bæði hefur sýnum verið fækkað og fjöldi aldursgreindra fiska í hverju sýni minnkaður.

Sýnataka árið 2020 var talsvert minni en árin á undan, sérstaklega fjöldi aldurssýna. Ein skýringin er minni afli en einnig spilaði COVID-19 faraldurinn inn í. Sýnataka jókst aftur árið 2021 og var svipuð og árin 2017–2019 en sýnum fækkaði aftur 2022–2024 (Tafla 2).

Lengdardreifingar úr botnvörpu sýna tilhneigingu til að veiða minni fiska á árunum 2003–2017 en aftur stærri fiska eftir það (Mynd 10). Árið 2020 var mikið af ufsa > 110 cm en hlutfall 60-69 cm ufsa var yfir meðallagi árið 2022.

Óvenju mikið var af stórum ufsa í botnvörpuafla árið 2024 en magnið minnkaði aftur árið 2025. Venjulega fæst mun stærri ufsi í net en í botnvörpu.