Kolmunni

Micromesistius poutassou


Stofnmatsskýrslur
Birt af

Hafrannsóknastofnun

Birt

30 September 2026

Helstu niðurstöður

  • Kolmunnaafli íslenskra skipa árið 2025 nam 286 760 tonnum og þar af voru 76 % veidd í færeyskri efnahagslögsögu, 16 % í íslenskri og 7 % á alþjóðlegu hafsvæði, mest vestur af Írlandi.

  • Aflasýnitaka var með ágætum og að meðaltali var tekið sýni fyrir hver 2784 tonn veidd.

  • Lengdardreifing afla sýnir stærri meðallengd árið 2025 samanborið við 2024 þar sem stóru árgangarnir frá 2020 og 2021 eru enn uppistaðan í aflanum eða um 60 % árið 2025 samanborið við um 70% árið 2024.

Almennar upplýsingar

Kolmunni (Micromesistius poutassou) er víðförull úthafs-, uppsjávar- og miðsjávarfiskur af þorskaætt, útbreiddur í Norður- og Norðaustur-Atlantshafi, frá Svalbarða og Barentshafi í norðri til Íberíuskaga í suðri (Monstad 2004). Megnið af honum kynþroska 2-4 ára (ICES 2022). Fullorðnir fiskar halda sig yfirleitt á um 300–500 m dýpi, en útbreiðslan ræðst að miklu leyti af hitastigi sjávar og finnst hann sjaldnar í kaldari sjó en 3°C. Helstu hrygningarsvæði kolmunna eru meðfram landgrunnsbrúninni vestan og norðvestan Bretlandseyja, við úthafsbankana Rockall, Rosemary og Porcupine og norður að færeyska landgrunninu. Hrygningarslóðir hafa verið breytilegar á síðustu árum, en rannsóknir sýna að hafstraumar hafa áhrif á svæðaval. Að lokinni hrygningu gengur kolmunni inn í Noregshaf sem gegnir bæði hlutverki uppeldissvæðis og er helsta fæðuslóð hans. Kolmunni gegnir mikilvægu hlutverki í mið- og uppsjávarvistkerfinu, bæði sem afræningi dýrasvifs og minni miðsjávarfiska en einnig sem bráð stærri bolfiska og sjávarspendýra.

Við Ísland finnst kolmunni allt í kringum landið, einkum við suðaustur-, suður- og suðvesturströndina, en þó í breytilegu magni (Bjarnason o.fl. 2021). Magn eins árs kolmunna við Ísland helst í hendur við sterka árganga sem ganga inn í stofninn, sem virðist vera ráðandi þáttur í útbreiðslu hans við Íslandsstrendur, óháð þeim umhverfisbreytingum sem hér hafa átt sér stað. Hér má lesa meira um líf- og líflandafræði kolmunna: https://www.hafogvatn.is/is/sjavardyr/kolmunni-1.

Veiðar

Kolmunnaveiðar íslenskra skipa hófust upp úr 1995 og hefur heildarafli íslenskra skipa fram til ársins 2025 verið á bilinu frá um 1 þúsund tonnum til rúmlega 500 þúsund tonna (Mynd 1). Árið 2011 voru engar beinar veiðar á kolmunna vegna lítillar stofnstærðar og veiddist hann aðeins sem meðafli í öðrum veiðum. Í upphafi var veiðin aðallega inna íslenskrar lögsögu en helstu veiðisvæðin færðust fljótlega í færeyska lögsögu þar sem þau er enn í dag. Nánast allur kolmunni er veiddur í flotvörpu (> 99%).

Mynd 1: Kolmunni. Landaður afli íslenskra skipa eftir svæðum og árum samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu frá 1997 til 2025.

Fyrstu árin voru veiðisvæðin beggja vegna við hrygginn á milli Íslands og Færeyja (Mynd 2). Á árunum 2007-2008 færðist aðalveiðisvæðið að landgrunnskantinum suður af Færeyjum og hefur haldist þar síðan.

Mynd 2: Kolmunni. Útbreiðsla veiða íslenskra skipa árin 1997-2025 samkvæmt afladagbókum.

Í upphafi veiða Íslendinga, þegar veitt var við Ísland, var aðalveiðitímabilið yfir sumarið og fram á haust (Mynd 3). Eftir að veiðisvæðið færðist suður til Færeyja færðist einnig veiðitímabilið yfir á vormánuði. Síðan 2005, hefur tæplega 2/3 til100 % af ársafla verið veitt á fyrri hluta árs. Veiði á fyrstu mánuðum ársins er annarsvegar háð leyfilegum hámarksafla í kolmunna og hinsvegar af loðnukvóta. Því minni sem loðnukvótinn er, því meiri verður kolmunnaveiðin frá janúar og fram í mars.

Mynd 3. Kolmunni. Áætlað hlutfall afla íslenskra skipa eftir mánuði og ári árin 1997-2025 samkvæmt afladagbókum.

Margar þjóðir stunda veiðar á kolmunna sem hófust á sjöunda áratugnum síðustu aldar og jukust hratt um miðjan áttunda áratugarins þegar ársaflinn fór yfir 100 þúsund tonn (Mynd 4). Síðan þá hefur árlegur heildarafli úr stofninum sveiflast verulega og verið á bilinu frá um 100 þúsund tonnum til tæplega 2,5 milljón tonna.

Mynd 4: Kolmunni. Skráður afli fyrir öll lönd á öllum miðum fyrir árin 1963-2025 samkvæmt aflagrunni ICES.

Sýnataka

Sýnataka úr afla íslenskra skipa fyrir Hafrannsóknastofnun var góð árið 2025 (Mynd 5). Fjöldi sýna, lengdarmælinga og aldursgreininga hefur þannig verið með ágætun frá því að skipulögð sýnasöfnun úr veiði hófst árið 1998 (Tafla 1). Engin aflasýni voru tekin árið 2011 vegna þess að beinar veiðar á kolmunna voru takmarkaðar.

Mynd 5: Kolmunni. Útbreiðsla veiða íslenskra skipa árið 2025 samkvæmt afladagbókum og staðsetning aflasýna (krossar).
Tafla 1: Kolmunni. Fjöldi sýna úr afla, fjöldi lengdarmældra fiska, fjöldi aldursgreindir og allur landaður afli eftir árum. Engin aflasýni voru tekin árin 1997 og 2011.
Ár Fjöldi sýna Fjöldi mældir Fjöldi aldursgreindir Afli (t)
1998 11 1035 249 68681
1999 72 6676 1648 160425
2000 137 12151 2623 260938
2001 83 6863 3628 365099
2002 96 7918 4654 286430
2003 150 12808 7396 501496
2004 76 5801 3716 422078
2005 118 9094 5387 265515
2006 127 10807 6190 314768
2007 92 8090 4455 237854
2008 56 4985 2745 163793
2009 67 5667 3237 120202
2010 45 4035 2127 87908
2012 44 2559 1628 63056
2013 44 3598 2053 104918
2014 57 4910 2467 182879
2015 82 7569 2021 214870
2016 60 5215 1480 186914
2017 89 7960 2231 228935
2018 90 7507 2237 292952
2019 101 8208 2411 268351
2020 100 7665 2470 243725
2021 74 5740 1762 190147
2022 59 4734 1435 191813
2023 84 6843 2056 292853
2024 109 8694 2553 321572
2025 103 8348 1717 286760

Samsetning afla

Lengdardreifing kolmunna úr afla eftir árum er sýnd á Mynd 6. Árleg meðallengd kolmunna í afla sveiflast frá 24 cm til 30 cm. Veiði hvers árs byggist á fáeinum árgöngum og þegar nýir stórir árgangar koma inn í veiðina þá lækkar meðallengd. Þetta sést í veiðinni fyrir árin 2022 og 2023 þar sem stóru árgangarnir frá 2020 og 2021 koma inn í veiðina og meðallengd minnkar. Síðan eykst meðallengd árin 2024 og 2025 þar sem árgangarnir frá 2020 og 2021 eru enn þá uppistaðan í veiðinni og fiskarnir lengjast milli ára.

Mynd 6: Kolmunni. Lengdardreifing (blátt svæði) úr afla íslenskra skipa fyrir árin 1998-2025 ásamt meðaltali allra ára (svört lína). Meðallengdir (cm) og fjöldi mældra fiska á ári eru sýnd í efra hægra horni. Engin aflasýni voru tekin árin 1997 og 2011.

Aldurssamsetning afla frá 2010 til 2025 sýnir hversu stórir árgangar frá 2014, 2020 og 2021 eru samanborið við aðra árganga (Mynd 7). Árgangar frá 2020-2021 hafa verið áberandi í veiðinni síðan árið 2022, bæði í fjölda og magni (Mynd 8), og þeir eru enn uppistaðan í veiðinni árið 2025.

Mynd 7: Kolmunni. Aldurskiptur afli íslenskra skipa fyrir tímabilið 2007-2025. Súlur gefa til kynna afla í fjölda eftir aldri og eru litaðar eftir árgangi. Engin aflasýni voru tekin árið 2011 og gögn frá 2009 vantar á mynd.

Mynd 8: Kolmunni. Áætluð samsetning heildarafla á ári skipt eftir árgöngum fyrir tímabilið 2007-2025. Afli árið 2011 var tæplega 6 þús. tonn og er ekki sýndur á myndinni. Það vantar gögn frá 2009.

Heimildaskrá

Monstad, T. Blue whiting, in: The Norwegian Sea ecosystem, edited by: Skjoldal, H. R., Tapir Academic Press, Trondheim, 2004.

Sigurvin Bjarnason. 2021. Kolmunni (Micromesistius poutassou). Í Guðmundur J. Óskarsson (ritstj.), Staða umhverfis og vistkerfa í hafinu við Ísland og horfur næstu áratugi. Haf- og vatnarannsóknir, HV 2021-14. https://www.hafogvatn.is/static/files/2021-sidur/hv2021-14.pdf

ICES. 2022. Stock Annex: Blue whiting (Micromesistius poutassou) in subareas 1- 9, 12, and 14 (Northeast Atlantic and adjacent waters). ICES Stock Annexes. Report. https://doi.org/10.17895/ices.pub.21105808.v1