ÝSA

Helstu niðurstöður

Lífmassi í stofnmælingum jókst jafnt og þétt frá árinu 2011 og náði hámarki á árunum 2023–2025 sem er nærri hámarki áranna 2003–2006.
Nýliðunargögn benda til þess að núverandi hámark sé vegna aukinnar nýliðunar áranna 2020–2022. Nýliðun áranna 2023 og 2024 er hins vegar undir meðaltali síðasta áratugs, en 2025 árgangurinn sé við meðaltal. Því er líklegt að stærð ýsustofnsins minnki á næstu árum.
Vísbendingar eru um að nýliðun ársins 2026 sé góð sem gefur vísbendingu um aukningu í framtíðinni.
Lengdardreifingar hafa verið stöðugar síðasta áratuginn, sem bendir til reglulegrar nýliðunar, og hlutfall stórrar ýsu í stofninum hefur aukist.
Stofnmatið bendir til þess að stofnstærð ýsu sé enn með þeirri hæstu sem mælst hefur síðan árið 1979, en matið er þó háð talsverðri óvissu.
Veiðihlutfall hefur verið nálægt markmiðum aflareglu seinasta áratug.

Inngangur

Ýsa á Íslandsmiðum (Melanogrammus aeglefinus) er tiltölulega stór stofn og einskorðast að mestu við landgrunnið á um 10–200 m dýpi. Hún er algengust í hlýja sjónum fyrir sunnan og vestan land og hrygning er mest suður af landinu. Á hlýskeiðum hefur stór hluti ókynþroska ýsu fundist norður af landinu og á þessari öld hefur stærri hluti veiðistofnsins haldið sig norður af landinu, samanborið við síðustu tvo áratugi seinustu aldar.

Sjá nánar um líffræði ýsu.

Veiðar

Landaður afli

Áætlað er að árið 2025 hafi ýsuaflinn verið 84322 þúsund tonn (Mynd 1). Í seinni tíð fór aflinn mest í um 100 þúsund tonn á árunum 2005–2008, sem er nærri hæstu aflatölum sjöunda áratugar seinustu aldar, en hefur síðan lækkað niður í svipuð gildi og á árunum 1975–2000.

Afli erlendra fiskiskipa var áður talsverður hluti af heildarafla ýsu á Íslandsmiðum en eftir stækkun íslensku lögsögunnar hefur afli erlendra skipa verið hverfandi. Undanfarin ár hafa það aðallega verið færeysk skip sem veitt hafa ýsu og var afli þeirra 1612 tonn árið 2024.

Mynd 1: Ýsa. Skráður afli á Íslandsmiðum síðan 1905.

Mest af ýsu er veidd í botnvörpu. Hlutfall ýsuafla í botnvörpu féll úr um 70 % í kringum 1995 í um 45 % árið 2017, en hefur aukist aftur síðan. Á sama tíma hefur hlutfall ýsu sem veidd er á línu hækkað úr um 15 % á árunum 1995-2000 í um 40 % á árunum 2011–2017, en hefur lækkað nokkuð síðan. Hlutfall ýsuafla sem fæst í dragnót hefur hins vegar verið nokkuð stöðugt, eða um 15 %. Um 2 % aflans hafa í seinni tíð verið veidd í önnur veiðarfæri, mest í net. Á tíunda áratug síðust aldar var hlutfallið sem veitt var í net um 10–30 % en hefur dregist saman í takti við minni sókn netabáta (Mynd 2).

Ýsa, sem veidd er af íslenskum fiskiskipum fæst að stærstum hluta á dýpi minna en 200 m (Mynd 3). Helstu ýsumið eru suður, suðvestur og vestur af landinu (Mynd 4 og Mynd 5). Töluverð aukning var á afla norður og norðaustur af landinu á árunum 2003–2005 og hefur hlutfall ýsuafla þar haldist hátt síðan.

Mynd 2: Ýsa. Landaður afli eftir veiðarfærum samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Mynd 3: Ýsa. Afli eftir dýpi samkvæmt afladagbókum.

Mynd 4: Ýsa. Útbreiðsla veiða á íslensku veiðisvæði samkvæmt aflaskýrslum.

Mynd 5: Ýsa. Útbreiðsla veiða frá öllum veiðarfærum, samkvæmt afladagbókum.

Veiðar á ýsu hafa lítið breyst seinasta áratuginn, en þó hefur fjölda báta sem veiða 95 % aflans fækkað (Mynd 6 og Tafla 1). Um 250 línubátar, 60 togarar og 40 dragnótabátar skrá nú afla ýsu.

Mynd 6: Ýsa. Fjöldi skipa og báta (öll veiðarfæri) sem veiddu 95 % heildaraflans hvert ár frá 1994. Vinstri: Sýnt eftir árum. Hægri: Sýnt í samanburði við heildarafla. Gögn frá aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Tafla 1: Ýsa. Fjöldi íslenskra skipa sem landað hafa ýsu og allur landaður afli eftir veiðarfærum og árum

Ár	Botnvarpa		Dragnót		Lína		Önnur veiðarfæri		Heild
Ár	Fjöldi báta	Afli	Fjöldi báta	Afli	Fjöldi báta	Afli	Fjöldi báta	Afli	Afli
2000	164	23 300	117	3 101	479	13 089	504	1 740	41 230
2001	146	22 034	91	3 036	447	11 982	631	2 050	39 102
2002	144	30 377	91	3 596	417	13 638	548	1 990	49 601
2003	136	36 239	96	4 804	435	17 284	550	1 664	59 991
2004	131	50 722	95	8 095	449	23 198	656	1 787	83 802
2005	126	53 046	90	10 493	449	30 767	488	1 573	95 879
2006	116	45 968	93	12 709	436	36 237	416	1 217	96 131
2007	109	57 033	94	12 869	407	37 199	345	1 080	108 181
2008	102	51 228	91	16 457	362	33 051	311	944	101 680
2009	98	39 078	81	15 182	335	26 571	448	608	81 439
2010	94	29 341	67	10 138	279	23 916	623	475	63 870
2011	95	20 718	54	6 866	278	21 175	630	473	49 232
2012	98	20 469	56	6 048	289	18 722	699	473	45 712
2013	95	18 829	65	4 955	282	19 197	702	398	43 379
2014	84	13 438	47	3 776	283	15 598	654	329	33 141
2015	83	17 337	50	4 327	257	16 432	607	360	38 456
2016	82	17 045	53	4 456	237	14 927	580	321	36 749
2017	80	16 456	53	4 539	210	14 447	531	343	35 785
2018	71	26 639	58	5 585	194	15 190	494	336	47 750
2019	69	35 947	43	6 237	183	14 650	493	302	57 136
2020	73	32 005	42	5 079	149	16 189	536	278	53 551
2021	82	35 961	46	5 338	142	14 541	532	264	56 104
2022	73	39 003	57	3 929	115	13 830	513	243	57 005
2023	76	44 869	60	6 599	97	17 589	607	304	69 361
2024	78	57 706	37	8 757	89	16 819	594	265	83 547
2025	71	53 556	40	12 018	92	16 640	594	274	82 488

Afli á sóknareiningu

Óstaðlaðan afla ýsu á sóknareiningu má sjá á Mynd 7. Afli á sóknareiningu, þar sem ýsa er meira en 50 % aflans í togi, hefur aukist töluvert frá árinu 2000 og er nú í hámarki. Sé horft til allra veiðiferða þar sem ýsa veiddist náði afli á sóknareiningu hámarki á seinni hluta fyrsta áratugar þessarar aldar, minnkaði síðan um og eftir 2010 en hefur síðan aukist aftur.

Séu þessar tímaraðir bornar saman við niðurstöður leiðangra Hafrannsóknastofnunar má því lesa aðra þróun í stofninum. Það er almennur eiginleiki vísitalna sem byggðar eru á aflagögnum að þær lýsa fleiri þáttum en bara stofnþróun. Til að mynda hækkaði hlutfall stofnsins norður af Íslandi verulega eftir 2003, auk þess sem að stærðarhlutföll hafa breyst töluvert vegna breytinga á veiðimynstri og sókn. Sé t.d. horft til vísitölu fisks stærri en 60 cm sést að sá hluti stofnsins hefur aldrei mælst stærri en síðustu tvö ár (Mynd 14)

Mynd 7: Ýsa. Afli á sóknareiningu skipt eftir helstu veiðarfæraflokkum. Brotalínur gefa til kynna afla á sóknareiningu þar sem meira en 50 % aflans í togi var ýsa en heilar línur allar skráningar þar sem ýsa veiddist. Athugið að breyting átti sér stað í september 1999 þar sem öll skip voru skyldug til að skila inn afladagbók en fyrir þann tíma voru skip minni en 10 brúttólestir undanskilin þeirri skyldu.

Ekki var hægt að reikna afla á sóknareiningu fyrir árið 2022 þar sem vinnuframlagsgögn voru ekki tiltæk við stofnmat.

Landanir og brottkast

Allar skráðar landanir frá Íslandsmiðum fyrir árið 1966, sem og landanir erlendra fiskiskipa til og með árinu 2014, eru skráðar í STATLANT löndunargrunn Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Landanir innlendra fiskiskipa frá árinu 1966 eru skráðar af Fiskistofu (áður Fiskifélagið).

Þó að brottkast sé bannað í botnfiskveiðum á Íslandsmiðum er það þó talið eiga sér stað. Byggt á mati á lengdarháðu brottkasti árin 2001–2018, þar sem gert er ráð fyrir að smáfiski sé frekar hent en stærri fiski, hefur hlutfall brottkasts á ýsu af heildarafla verið lítið seinni ár (<3% bæði í þyngd og í fjölda, Mynd 8 - sjá nánar í MRI (2016)). Til þess að lágmarka líkur á brottkasti hafa útgerðir möguleika á því að landa undirmáli utan kvóta, að því gefnu að ágóðinn fari í Verkefnasjóð sjávarútvegsins. Að auki er möguleiki á því flytja kvóta milli tegunda.

Mynd 8: Ýsa. Mat á lengdarháðu brottkasti eftir veiðarfærum (punktmat og 95 % öryggisbil).

Yfirlit gagna

Sýni úr afla

Sýnataka úr afla helstu veiðarfæra (dragnót, lína og botnvarpa) er almennt góð. Sýnatakan fylgir að mestu útbreiðslu og árstíðasveiflu veiðanna ( Mynd 9 og Mynd 10).

Mynd 9: Ýsa. Hlutfall sýna eftir mánuðum (súlur) samanborið við landanir eftir mánuðum (svört lína), skipt eftir árum og helstu veiðarfærm. Tölur fyrir ofan súlur sýna heildarfjölda sýna.

Mynd 10: Ýsa. Veiðislóð seinasta árs samkvæmt afladagbókum og staðsetning sýna (krossar) skipt eftir helstu veiðarfærum.

Lengdardreifing landaðrar ýsu

Tafla 2 sýnir fjölda sýna og lengdarmælinga sem safnað er úr afla. Lengdardreifing ýsu úr afla eftir árum er sýnd á Mynd 11. Stærðarsamsetning afla á línu og í botnvörpu virðist nokkuð stöðug, að mestu ýsa milli 40 og 70 cm. Ýsa veidd í net er stærri, en stærðasamsetningin er breytilegri eftir því sem hlutfall stærri fisks er hærra í stofninum.