Skarkoli

Helstu niðurstöður

Lífmassavísitölur úr rannsóknarleiðöngrum lækkuðu verulega á fyrri hluta tímaraðarinnar, náðu lágmarki á árunum 1997–2002, jukust síðan smám saman frá 2003 til 2016 og hafa haldist tiltölulega stöðugar frá 2017. Nýjasta vísitala úr vorleiðangri er sambærileg við þau gildi sem mældust snemma á tíunda áratugnum.
Lífmassavísitala fyrir stærri skarkola (>47 cm) hefur aukist verulega frá lágmarkstímabilinu 1997–2002 og náði nýju hámarki árið 2024.
Nýliðunarvísitala (<20 cm) hefur haldist lág en stöðug frá 1998 með nokkrum toppum. Stofnmæling botnfiska að vori og hausti nær ekki vel yfir uppeldissvæði skarkola sem má finna á grunnsævi.
Bæði rannsóknargögn og gögn úr veiði sýna hægfara breytingu í lengdardreifingu í átt að stærri fiski, sem bæði endurspeglar tímabil í breyttu veiðimynstri (afli) og breytingu í nýliðun. Meðallengd hefur aukist bæði í afla og í rannsóknargögnum.
Gögn frá veiðum og stofnmælingum benda til að stofn skarkola við Íslandi sé í góðu ástandi um þessar mundir. Þetta er einnig staðfest í stofnmati.
Talsverð óvissa er í stofnmatslíkaninu vegna takmarkaðra upplýsinga um nýliðun í stofnmælingum.

Almennar upplýsingar

Heimkynni skarkola við Ísland eru á landgrunninu allt í kringum landið, aðallega á 0-200 metra dýpi. Skarkoli finnst aðallega á leirkenndum eða sendnum botni vestur og norðvestur af landinu (Jónsson & Pálsson, 2013). Hrygnur skarkola verða stærri en hængar en einungis lítill hluti hænga verður lengri en 45 cm. Hrygnur geta á hinn bóginn orðið allt að 85 cm langar. Lengd við kynþroska er breytileg þar sem helmingur hænga verður kynþroska þegar þeir eru um 33 cm en sama hlutfall hrygna ekki fyrr en við 38 cm lengd. Hrygning á sér stað á 50-100 metra dýpi í hlýjum sjó fyrir sunnan og suðvestan land en einnig eru smærri hrygningareiningar fyrir norðvestan og norðan land [Sigurðsson 1989; Solmundsson, Palsson, og Karlsson (2005)]. Að myndbreytingu lokinni leitar ungviði skarkolans sér skjóls á botni sendinna fjara og ver sínu fyrsta sumri rétt við fjörumörk (Hjorleifsson og Palsson 2001; Gunnarsson, Jonasson, og McAdam 2010).

Greining á erfðasýnum (Le Moan, Bekkevold, og Hemmer-Hansen 2021; Hoarau o.fl. 2004) gefa til kynna að skarkolar við Ísland og Færeyjar séu frábrugðnir skarkolum annarsstaðar. Merkingatilraunir hafa einnig gefið til kynna að skarkolinn haldi sig einvörðungu á íslenska landgrunninu, en með þó talsverðu fari milli svæða (Solmundsson, Palsson, og Karlsson 2005). Þær niðurstöður og breytingar í útbreiðslu milli stofnmælingaleiðangra að vori og hausti gefa því ekki til kynna mikinn breytileika í stofngerð skarkola á Íslandsmiðum.

Veiðar

Aflaþróun

Skarkolaafli á Íslandsmiðum náði hámarki árið 1985 þegar hann var rúm 14 þúsund tonn. Síðan hefur aflinn minnkað og verið síðustu tvo áratugina á milli 5 og 8 þúsund tonn (Mynd 1). Skarkolaveiðar á Íslandsmiðum hafa verið stöðugar síðustu tvo áratugi og heildarafli farið úr 5 í 8 þúsund tonn. Skarkolaafli árið 2025 var 6737 tonn.

Afli erlendra fiskiskipa var umtalsverður fyrir stækkun landhelginnar í 200 mílur árið 1975 (Mynd 1). Eftir það hefur skarkoli nær einvörðungu verið veiddur af íslenskum fiskiskipum. Fyrir seinni heimsstyrjöld var skarkoli nær eingöngu veiddur af erlendum skipum, en á stríðsárunum 1939-1945 og samfara stækkun landhelginnar jókst hlutdeild íslenskra skipa.

Helstu veiðisvæði skarkola eru á landgrunninu fyrir suðvestan, vestan og norðvestan land, en smærri veiðisvæði eru fyrir suðaustan og í fjörðum fyrir norðan land (Mynd 2 og Mynd 3). Frá árinu 2000 hefur útbreiðsla veiðann verið stöðug þar sem 60 % skarkolans hefur veiðst fyrir vestan og norðvestan land (Mynd 3).

Skarkoli veiðist mest á grennri svæðum, og er 60-80 % aflans veiddur á dýptarbilinu 21-80 m (Mynd 4).

Dragnót er helsta veiðarfærið notað við veiðar á skarkola (Mynd 5), þar sem hlutdeilin hefur verið á bilinu 59-71 % síðan árið 2011, en botnvarpa kemur þar á eftir (23-37 %). Afli skráður á önnur veiðarfæri, þá einna helst línu og net, er minni háttar (Tafla 1). Dragnótabátar veiða mest af skarkola á grunnsævi en togarar sækja skarkolann dýpra og lengra frá landi. Útbreiðslusvæði veiðanna hefur lítið breyst á síðustu árum samkvæmt afladagbókum (Mynd 2).

Fjöldi skipa sem veiddi 95 % landaðs skarkolaafla hefur minnkað verulega frá árinu 1994 (Mynd 6) en hefur haldist stöðugur síðastliðinn ár kringum 60 skip.

Fjöldi skipa sem landa skarkola, hefur fækkað frá árinu 2000, á sama tíma hefur heildaraflinn aukist (Mynd 6 og Tafla 1). Fækkun skipa er mest áberandi í dragnótaflotanum þar sem fjöldinn fór úr 125 skipum árið 2000 í 36 árið 2024. Togurum sem landa skarkola hefur einnig fækkað, úr 134 árið 2000 í 52 árið 2025.

Mynd 1: Skarkoli. Landaður afli síðan 1903.

Mynd 2: Skarkoli. Útbreiðsla veiða á Íslandsmiðum seinustu 9 ár samkvæmt afladagbókum.

Mynd 3: Skarkoli. Útbreiðsla veiða við Ísland frá árinu 2000 samkvæmt afladagbókum.

Mynd 4: Skarkoli. Afli í dragnót og botnvörpu samkvæmt afladagbókum, skipt eftir dýpi.

Mynd 5: Skarkoli. Landaður afli eftir veiðarfærum frá árinu 1994, samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Mynd 6: Skarkoli. Fjöldi skipa og báta (öll veiðarfæri) sem veiddu 95% heildaraflans hvert ár frá 1994. Vinstri: Sýnt eftir árum. Hægri: Sýnt í samanburði við heildarafla. Gögn frá aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Tafla 1: Skarkoli. Fjöldi báta sem landað hafa skarkola, og heildar afli eftir veiðarfæri og árum.

Ár	Fj. dragnótabáta	Fj. togara	Fj. annarra báta	Afli í dragnót	Afli í botnvörpu	Afli önnur veiðarf.	Heildarafli
2000	125	134	450	3 070	1 747	442	5 259
2001	95	127	521	2 924	1 402	600	4 926
2002	96	118	420	3 426	1 270	446	5 142
2003	95	115	389	3 590	1 295	372	5 257
2004	95	108	399	4 037	1 375	294	5 706
2005	88	105	352	3 909	1 638	255	5 802
2006	87	99	365	3 720	2 449	212	6 381
2007	82	98	355	3 311	2 232	267	5 810
2008	80	93	322	3 836	2 605	285	6 726
2009	70	85	315	3 889	2 125	310	6 324
2010	61	85	328	3 647	2 038	299	5 984
2011	55	80	357	3 021	1 655	267	4 943
2012	54	88	374	4 079	1 410	437	5 926
2013	56	87	317	4 040	1 583	364	5 987
2014	45	74	317	4 239	1 380	308	5 927
2015	50	74	319	4 403	2 001	350	6 754
2016	44	73	280	4 896	2 120	430	7 446
2017	48	71	283	4 579	1 765	351	6 695
2018	47	66	257	5 584	2 436	321	8 341
2019	44	63	276	4 287	2 231	316	6 834
2020	41	65	213	4 682	2 474	350	7 506
2021	37	63	238	4 719	3 604	355	8 678
2022	40	62	210	4 307	2 743	227	7 277
2023	41	56	207	3 955	2 504	237	6 696
2024	36	57	197	4 566	2 674	327	7 567
2025	38	52	198	3 937	2 563	237	6 737

Afli á sóknareiningu og sókn

Afli á sóknareiningu í dragnót (kg í kasti) er reiknaður sem heildarþyngd í kasti þar sem skarkoli var meira en 10 % aflans. Afli á sóknareiningu hefur aukist frá 120 kg í kasti í um 450 kg í kasti árið 2016 og hefur sveilfast í kringum það gildi síðan (Mynd 7).

Afli á sóknareiningu í botnvörpu (kg/klst) í togum þar sem skarkoli er meira en 10 % aflans jókst á árunum 2000-2015 og náði þá hámarki kringum 260 kg/klst. Síðan hefur afli á sóknareiningu í botnvörpu lækkað og var rétt við 150 kg/klst árið 2024.

Gögn um afla á sóknareiningu eru ekki notuð í stofnmati, þar sem þau endurspegla ekki þróun í stofnstærð.

Mynd 7: Skarkoli. Afli á sóknareiningu með dragnót (kg í kasti) og botnvörpu (kg/klst). Brotalínur gefa til kynna afla á sóknareiningu þar sem meira en 10% aflans var skarkoli en heilar línur allar færslur þar sem skarkoli veiddist. Athugið að breyting átti sér stað í september 1999 þar sem öll skip voru skyldug til að skila inn afladagbók en fyrir þann tíma voru skip minni en 10 brúttólestir undanskilin þeirri skyldu.

Landanir og brottkast

Allar skráðar landanir frá Íslandsmiðum fyrir 1982, sem og landanir erlendra fiskiskipa fram til 2005, eru fengnar úr ICES STATLANT gagnagrunni. Landanir innlendra fiskiskipa á árunum 1982–1993 voru skráðar af Fiskifélaginu en frá 1994 hefur Fiskistofa séð um þá skráningu. Landanir erlendra fiskiskipa (aðallega norskar og færeyskur) voru skráðar af landhelgisgæslunni fram til 2014 en eftir það eru þær einnig skráðar hjá Fiskistofu.

Brottkast er bannað í botnfiskveiðum á Íslandsmiðum. Byggt á mati á lengdarháðu brottkasti þar sem smáfiski er hent frekar en stærri fiski er hlutfall brottkasts á skarkola talið lítið seinni ár (<3% bæði í þyngd og í fjölda, sjá nánar í MRI (2016)). Til þess að lágmarka líkur á brottkasti hafa útgerðir möguleika á því að landa undirmáli utan kvóta, að því gefnu að ágóðinn fari í Verkefnasjóð sjávarútvegsins. Að auki er möguleiki á því að flytja kvóta milli tegunda og fiskveiðiára.

Yfirlit gagna

Gögn úr atvinnuveiðum

Sýnataka úr afla helstu veiðarfæra (dragnót og botnvörpu) er talin fullnægjandi og fylgir að mestu árstíðasveiflu og útbreiðslu veiðanna (Mynd 8 og Mynd 9). Dregið var úr fjölda lengdar- og aldurssýna úr lönduðum afla árið 2014 (Tafla 2 og Tafla 3), en fyrir þann tíma voru u.þ.b. 6000-7000 fiskar kvarnaðir til aldursgreiningar og um 150 sýni tekin árlega. Eftir að sýnum var fækkað hafa þau verið 24-58 úr dragnót og 21-53 úr botnvörpu. Sýnum er ekki safnað úr afla annarra veiðarfæra þar sem hann er lítill hluti heildarafla skarkola (~5%).

Mynd 8: Skarkoli. Hlutfall sýna eftir mánuðum (súlur) samanborið við landanir eftir mánuðum (svört lína), skipt eftir árum og helstu veiðarfærum. Tölur fyrir ofan súlur sýna heildarfjölda sýna.

Mynd 9: Skarkoli. Veiðislóð árið 2025 samkvæmt afladagbókum og staðsetningu sýna (krossar) skipt eftir helstu veiðarfærum (botnvörpu og dragnót).

Lengdardreifing landaðs skarkola

Lengdardreifing landaðs skarkolaafla hefur verið fremur stöðug þ.e. 35-55 cm en hefur smám saman hliðrast til hægri (í stærri skarkola) síðastliðin 20 ár (Mynd 10). Meðallengd landaðs skarkola jókst úr 35 cm árið 1991 í 44.6 cm árið 2021 en hefur minnkað síðan. Sjáanlegur munur er á meðallengd landaðs skarkola eftir veiðarfærum þar sem togarar landa jafnframt stærri skarkola.

Tafla 2: Skarkoli. Fjöldi sýna og lengdarmælinga úr lönduðum afla.

Ár	Botnvarpa		Dragnót
Ár	fj. sýna	fj. lengdarm.	fj. sýna	fj. lengdarm.
2000	33	4 261	49	7 185
2001	9	1 003	51	7 517
2002	18	2 392	69	11 263
2003	21	3 278	96	13 804
2004	28	3 834	150	21 216
2005	35	5 251	139	20 583
2006	60	8 102	135	19 222
2007	49	6 837	124	17 073
2008	77	11 359	129	17 471
2009	50	7 201	136	19 106
2010	62	9 608	126	17 387
2011	55	7 609	110	16 857
2012	39	5 723	129	18 329
2013	31	4 688	115	16 647
2014	21	2 531	53	7 271
2015	33	4 142	44	5 997
2016	32	4 757	58	8 075
2017	28	3 527	52	6 231
2018	24	3 506	43	5 666
2019	36	4 838	47	5 990
2020	27	2 788	24	3 031
2021	53	6 922	42	5 067
2022	34	4 507	26	3 211
2023	41	4 474	31	3 486
2024	51	7 085	34	4 390
2025	35	4 197	32	3 962