Steinbítur

Almennt

Steinbítur er langvaxinn og hausstór fiskur með stórar vígtennur til að grípa bráð og sterka jaxla til að bryðja hana. Mest er af 50-80 cm steinbít í veiði, en stærsti steinbítur sem veiðst hefur við Ísland var 125 cm. Steinbítur er algengastur á landgrunninu NV af Íslandi. Almennt eru fæðusvæði steinbíts á leir og sandbotni á minna en 100 m dýpi, en á hrygningarsvæðum hans er botninn almennt grófari með holum eða gjótum á meira en 100 m dýpi. Sjá nánar: https://www.hafogvatn.is/is/sjavardyr/steinbitur

Veiðar

Steinbítur veiðist mest NV og V af Íslandi, en hlutfall steinbítsafla jókst frá árinu 2008 til ársins 2015 á fyrrnefnda svæðinu og minnkaði á sama tíma á því síðarnefnda. Síðan hafa þessi hlutföll lítið breyst. Frá árinu 2008 hefur steinbítsafli á Látragrunni út af Breiðafirði, aðalhrygningasvæði steinbíts, minnkað m.a. vegna friðunaraðgerða (Mynd 1 og Mynd 2).

Mynd 1: Steinbítur. Útbreiðsla veiða á Íslandsmiðum frá 2004 samkvæmt afladagbókum.

Mynd 2: Steinbítur. Útbreiðsla veiða við Ísland frá árinu 2000 samkvæmt aflaskýrslum. Öll veiðarfæri samanlagt.

Mynd 3: Steinbítur. Afli á botnvörpu og línu, skipt eftir dýpi, samkvæmt afladagbókum.

Landanir

Um 80 % af steinbít er veiddur á minna en 120 m dýpi. Hlutfall steinbítsafla sem veiddur var á minna en 60 m dýpi minnkaði á árunum 2003-2007, en síðan þá hefur það hækkað. Hlutfall steinbítsafla á 61-120 m dýpi hefur verið nokkuð stöðugt frá árinu 2000, en á dýpinu 121-180 m (á því dýpi er Látragrunn aðalhrygningarsvæði steinbíts), hækkaði hlutfallið á árunum 2003-2008 en hefur síðan lækkað (Mynd 3). Yfir 97 % af steinbítsafla er veiddur á línu (um 40-70 %), botntroll (20-50 %) og dragnót (5-30 %) (Mynd 4). Þetta hlutfall hefur verið nokkuð breytilegt í gegnum árin og á síðustu árum hefur hlutfall steinbíts sem fæst í dragnót farið hækkandi (Mynd 4 og Tafla 1).

Mynd 4: Steinbítur. Landaður afli eftir veiðarfærum frá 1994, samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Frá árinu 2001 hefur fjölda línubáta og togara sem veiddu ≥10 tonn á ári eða meira af steinbít fækkað, en fjöldi dragnótabáta verið nokkuð stöðugur; þeir voru fæstir 14 árið 2014 og flestir 40 árið 2004. Línubátum fækkaði úr 198 árið 2001 í 36 árið 2023 og togurum frá 76 á árinu 2000 í 49 árið 2023 (Tafla 1). Á árunum 1994-1995 voru meira en 500 skip og bátar skráðir fyrir 95 % af árlegum steinbítsafla á Íslandsmiðum. Þrátt fyrir meiri afla fór þeim fækkandi og voru 148 árið 2011 (Mynd 5). Þó að afli hafi farið minnkandi, jókst fjöldi þeirra næstu ár eða til ársins 2014, en þá voru þeir 186. Síðan hefur þeim farið fækkandi og voru 105 árið 2023.

Tafla. 1: Steinbítur. Fjöldi íslenskra skipa sem veitt hafa 10 tonn eða meira af steinbít yfir árið og allur landaður afli eftir veiðarfærum.
Ár	Fjöldi línu	Fjöldi botnvarpa	Fjöldi dragnóta	Fjöldi annarra veiðarfæra	Afli línu	Afli Botnvörpu	Afli dragnóta	Afli annarra veiðarfæra	Samtals
1999	39	47	22	0	3244	2517	675	0	6437
2000	161	53	16	0	8687	3380	528	0	12595
2001	195	59	14	1	11267	3391	513	11	15182
2002	140	44	13	0	7773	3735	601	0	12110
2003	138	45	19	0	7785	5463	1066	0	14313
2004	103	34	29	0	4670	4773	1609	0	11052
2005	91	47	24	1	5445	6893	1140	30	13508
2006	120	48	25	0	6626	6286	1149	0	14061
2007	105	60	24	0	5259	7566	1338	0	14163
2008	87	60	22	3	4663	6960	1427	44	13093
2009	114	55	28	1	6708	5468	1205	10	13391
2010	74	46	20	3	5916	4436	842	92	11286
2011	64	37	18	0	5344	3565	1010	0	9918
2012	66	24	22	1	5328	2827	895	41	9091
2013	73	30	18	2	4652	2341	647	22	7662
2014	70	23	13	1	3681	1637	891	11	6220
2015	56	34	17	2	3989	1905	926	28	6848
2016	61	37	18	2	4848	1662	1127	25	7661
2017	59	28	18	2	3829	1102	1095	23	6049
2018	60	37	27	6	4923	1587	2186	74	8770
2019	64	34	21	1	4595	1630	2168	11	8404
2020	46	38	24	1	2491	2046	2040	11	6588
2021	45	48	22	0	3343	3021	2086	0	8451
2022	40	48	23	0	2706	2986	2275	0	7967
2023	36	49	20	0	3154	2756	2388	0	8298

Mynd 5: Steinbítur. Fjöldi skipa og báta (öll veiðarfæri) sem veiddu 95 % heildaraflans hvert ár frá 1994. Vinstri: Sýnt eftir árum. Hægri: Sýnt í samanburði við heildarafla. Gögn frá aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Gögn um landaðan afla

Sýnasöfnun úr lönduðum afla er talin endurspegla útbreiðslu og árstíðarsveiflu í veiðum (Mynd 6).

Mynd 6: Steinbítur. Dreifing lengdarmælinga(svartir punktar) og afli á Íslandsmiðum (efri mynd) og fjöldi sýna eftir mánuðum og verkefnum (súlur) auk hlutfalls hvers mánaðar (neðri mynd).

Landaður afli og brottkast

Löndunartölur eru fengnar frá Fiskistofu og löndunartölur vegna landana norskra eða færeyskra skipa eru fengnar frá Landhelgisgæslunni. Brottkast er bannað með lögum á Íslandi. Heimildir í íslenska fiskveiðistjórnunarkerfinu eins og tilfærsla á aflamarki milli tegunda og fiskveiðiára, eru taldar minnka hvata til brottkasts.

Gagnasöfnun úr lönduðum afla

Á árunum 1969-1997 var kvörnum safnað úr að meðaltali 500 steinbítum árlega, að undanskildum árunum 1970, 1973 og 1974 þegar engin söfnum fór fram. Árið 1999 var sýntaka úr lönduðum steinbítsafla aukin og á árunum 1999-2014 var safnað árlega kvörnum úr 1600-3000 steinbítum úr afla eða að meðaltali úr 2200 steinbítum árlega. Árið 2013 var söfnun úr lönduðum fiskafla endurskoðuð og minna safnað af steinbít en áður. Á árunum 2015-2021 var safnað árlega að meðaltali kvörnum úr rúmlega 1200 steinbítum. Árið 2023 var safnað kvörnum úr 1159 steinbítum sem var safnað í 58 sýnum, 12 úr línuafla, 21 úr botnvörpuafla og 25 úr dragnótarafla (Tafla 2 og Mynd 7).

Tafla. 2: Steinbítur. Fjöldi sýna og aldursgreindra fiska úr lönduðum steinbítsafla.
Ár	Lína (Fjöldi sýna)	Lína (fjöldi fiska)	Botnvarpa (Fjöldi sýna)	Botnvarpa (fjöldi fiska)	Dragnót (fjöldi sýna)	Dragnót (Fjöldi fiska)
2000	29	1395	18	752	4	200
2001	27	1343	11	509	3	150
2002	25	1240	16	645	2	100
2003	31	1525	20	899	6	300
2004	19	950	23	1060	8	400
2005	15	746	25	1202	6	292
2006	23	1110	21	1029	5	250
2007	18	900	25	1250	10	451
2008	19	950	25	1248	4	200
2009	16	800	20	999	4	200
2010	29	1669	19	1090	5	285
2011	14	750	15	778	9	550
2012	26	1300	14	700	7	350
2013	25	1249	14	691	4	200
2014	30	800	26	675	28	700
2015	25	625	19	479	19	474
2016	25	625	13	325	9	225
2017	23	575	9	220	6	150
2018	22	550	9	225	17	425
2019	22	550	11	276	20	500
2020	9	225	14	350	16	400
2021	14	350	25	625	15	375
2022	3	60	23	465	17	338
2023	12	240	21	420	25	499

Lengdardreifingar

Lengdardreifingar steinbíts úr lönduðum afla hefur verið tiltölulega stöðugar síðan árið 2005 (Mynd 7).

Aldurssamsetning í afla

Gögn um aldurssamsetingu í afla eru til frá árinu 1978. Meðalaldur hefur hækkað síðustu ár en 8-16 ára steinbítur er nú algengastur í veiði (Mynd 8 and Mynd 9).

Mynd 8: Steinbítur. Aldurskiptur afli. Súlur gefa til kynna afla í fjölda eftir aldri og eru litaðar eftir árgangi.

Mynd 9: Steinbítur. Samsetning heildarafla á ári skipt eftir árgangi.

Þyngd eftir afla úr veiðum

Gögn um meðalþyngd eftir aldri úr afla er sýnd á mynd Mynd 10. Meðalþyngdir eldri fiska í afla hafa verið yfir meðalþyngd síðustu ár (Mynd 10). Aflaþyngdir eru sýndar á Mynd 11.

Mynd 10: Steinbítur. Meðalþyngdir í afla eftir aldri. Súlur gefa til kynna frávik frá meðalþyngd eftir aldri (svört lína) og eru litaðar eftir árgangi.

Mynd 11: Steinbítur. Aflaþyndgir eftir aldri.

Afli og afli á sóknareiningu

Þegar afli á sóknareiningu (CPUE) er metinn er ekki tekið tillit til breytinga eins og framfara í tækni og veiðarfærum eða samsetningar og gerð veiðiskipa sem stunda veiðarnar. M.a. vegna þessa er CPUE yfirleitt ekki talinn nógu áreiðanlegur mælikvarði til að meta breytingar á stofnstærð. CPUE var metið fyrir línu (kg/1000 krókar) og fyrir botnvörpu (kg/togtími). Notuð voru gögn úr afladagbókum þar sem afli á steinbít í línulögn eða togi var meiri en 10 % af heildaraflanum og hins vegar þegar steinbítur var skráður afli. Afli á sóknareininingu er reiknaður fyrir hverja veiðiferð og fyrir hver ár er sýnt miðgildi allra veiðiferða (Mynd 12). Afli á sóknareiningu í botnvörpu, þar sem afli var >10 % af heildarafla, jókst frá um 138 til 300 kg/klst á árunum 2001-2005 og síðan hefur hann verið á bilinu 146-278 kg/klst (Mynd 12). Þar sem afli var >0 kg jókst afli á sóknareiningu frá sínu lægsta gildi árið 2001 (48 kg/klst), til þess hæsta árið 2003 (98 kg/klst). Síðan hefur hann sveiflast á milli 68-96 kg/klst án tilhneigingar til hækkunar eða lækkunar. Afli á sóknareiningu á línu þar sem afli var >10 % af heildarafla hefur sveiflast á bilinu 51-96 kg/1000 krókar (Mynd 12). Þar sem afli var >0 kg var hann hæstur árið 2001 (25 kg/1000 krókar) en hefur síðan hann farið stöðugt lækkandi.

Mynd 12: Steinbítur. Afli á sóknareiningu (kg/togtími) í botnvörpu (vinstri) og línu (hægri, kg/1000 krókar).

Gögn úr stofnmælingaleiðöngrum

Stofnmæling botnfiska að vori (SMB) og stofnmæling botnfiska að hausti (SMH) eru leiðangrar Hafrannsóknastofnunar sem framkvæmdir eru árlega, almennt í mars (SMB) og október (SMH), sá fyrrnefndi frá árinu 1985 en sá síðarnefndi frá árinu 1996. Árið 2000 var útbreiðslusvæði stöðva í SMH aukið og árið 2011 náðist ekki að ljúka verkefninu vegna verkfalls. SMB er talið ná vel utan um útbreiðslusvæði steinbíts og er talinn betri mælikvarði en SMH á fjölda og lífmassa steinbíts (Mynd 13 og Mynd 14).

Mynd 13: Steinbítur. Útbreiðsla og magn í stofnmælingu botnfiska að vori (SMB) árið 2024 og að hausti (SMH) árið 2023. Gráir krossar sýna stöðvar þar sem engin steinbítur veiddist.

Vísitölur og útbreiðsla steinbíts í SMB og SMH

Vísitölur stofns (heildarlífmassa) og veiðistofns steinbíts lækkuðu frá 1985-1995. Árið 1996 hækkaði stofnvísitalan og var hún frekar há til ársins 1999, fór síðan lækkandi og var í sögulegu lágmarki á árunum 2010-2012, en hefur síðan farið hækkandi (Mynd 14). Vísitala veiðistofns hefur almennt farið hækkandi frá árinu 1995 en þó með miklum sveiflum. Nýliðunarvísitalan var há á árunum 1992-2003, en byrjaði að lækka eftir aldamótin á sama tíma og steinbítsveiðar togara á Látragrunni, helsta hrygningarsvæði steinbíts við Ísland, jukust á hrygningar- og klaktíma steinbíts. Nýliðunarvísitalan náði sögulegu lágmarki árið 2011 en hefur síðan farið hægt hækkandi. Í október árið 2010 var svæðið sem er friðað á Látragrunni á hrygningar- og klaktíma steinbíts stækkað úr 500 km2 í 1000 km2 og hugsanlega á það sinn þátt í hækkun nýliðunarvísitölunar frá árinu 2011.