Inngangur
Gullkarfi (Sebastes norvegicus) telst til ættkvíslarinnar Sebastes. Almennt má segja um karfategundir að þær eru langlífar og hægvaxta. Slíkar tegundir eru jafnan viðkvæmar fyrir miklu veiðiálagi. Gullkarfi getur orðið meira en 40 ára gamall og nær kynþroska að meðaltali 8–12 ára og verða hængar kynþroska fyrr en hrygnur. Gullkarfi getur orðið allt að 90 cm langur en verður þó sjaldan stærri en 60 cm. Í afla er 35–50 cm karfi algengastur.
Karfategundir fæða lifandi afkvæmi. Þetta þýðir að innri frjóvgun á sér stað og klekjast eggin í gotu hrygnunnar. Mökun er á haustin en got á vorin. Aðaluppeldissvæði gullkarfa er við Austur-Grænland og Ísland. Gullkarfi telst til botnfiska þó hann sé í raun bæði botn- og miðsjávarfiskur. Hann er algengastur á 100–400 m dýpi í 3–8 °C heitum sjó. Hann heldur sig að við botn að degi til en leitar upp í sjó að nóttu til.
Við Ísland er gullkarfa að finna allt í kringum landið en er algengastur í hlýja sjónum undan Vestur-, Suðvestur-, Suður- og Suðausturlandi. Á þessum svæðum eru helstu gullkarfamiðin eins og í Víkurál og á Halamiðum út af Vestfjörðum, á Jökulgrunni og Eldeyjarbanka út af Faxaflóa, á Fjöllunum út af Reykjanesskaga og á kantbrúnunum austur með Suðurlandi. Gullkarfaveiðar voru líka stundaðar á Færeyjahrygg en lítið er nú sótt í gullkarfa þar.
Gullkarfi á Íslandsmiðum (ICES svæði 5.a), við Færeyjar (ICES svæði 5.b) og við Austur-Grænland (ICES svæði 14) er skilgreindur sem ein stjórnunareining.
Sjá nánar um líffræði gullkarfa.
Stofnmælingar
Í þessum kafla er farið yfir niðurstöður árlegra stofnmælingaleiðangra á landgrunni og landgrunnskanti við Austur-Grænland, Ísland og Færeyja.
Ísland
Tvær kerfisbundnar stofnmælingar með botnvörpu eru framkvæmdar á Íslandsmiðum, stofnmæling botnfiska á Íslandsmiðum (SMB) og stofnmæling botnfiska að haustlagi (SMH). SMB hefur farið fram í mars ár hvert frá árinu 1985 og SMH í október ár hvert síðan 1996. SMH var ekki framkvæmd árið 2011.
Vísitala heildarlífmassa gullkarfa í SMB lækkaði frá 1988 niður í sögulegt lágmark árið 1995 (Mynd 1). Vísitalan fór hækkandi frá 2008–2016 og hefur haldist há síðan. Stofnvísitala gullkarfa í SMH lækkaði umtalsvert árin 2020-2022 frá hámarkinu 2016-2017 (Mynd 1). Þessi lækkun var ekki í samræmi við þróun vísitölunnar í marsralli, en gott samræmi hafði áður verið milli þessara tveggja mælinga. Stofnvísitala gullkarfa í haustmælingunni árið 2023 hækkaði hins vegar umtalsvert og var svipuð og hún var árið 2018.
Öryggismörk vísitalna eru yfirleitt há. Ástæðan er sú að stór hluti gullkarfans fæst í fáum togum sem leiðir til tilviljanakenndra sveiflna frá ári til árs þó þróunin síðan árið 2000 sé augljós.
Lengdarskiptar vísitölur úr SMB sýna að 4–11 cm karfi, sem sást fyrst árið 1987 (árgangurinn frá 1985) og síðan aftur 1991–1993 (árgangurinn frá 1990), kom inn í veiðistofninn u.þ.b. 10 árum síðar (Mynd 2). Aukning á heildarlífmassa 1995–2005 endurspeglar nýliðun þessara tveggja sterku árganga. Á árunum 1999–2008 var fjöldi smákarfa mestur árin 2000–2003, en þó mun lægri en á tímabilinu 1986-1993 (Mynd 1). Á árunum 2009–2020 fékkst mjög lítið af smákarfa, bæði í SMB og SMH, en árin 2021–2023 jókst fjöldi smákarfa (4–11 cm) í SMB en fækkaði svo árið 2024 (Mynd 1). Þessi aukning árin 2020–2023 endurspeglast í aukningu á karfa 12–29 cm.
Í seinni tíð hefur hlutfallslega lítið fengist af gullkarfa minni en 30 cm en mikið af stærri gullkarfa og hefur toppur lengdardreifingarinnar smám saman hliðrast til hægri (Mynd 1, Mynd 2 og Mynd 3).
Aldursskiptar vísitölur úr SMH eru sýndar á Mynd 4. Aukning í vísitölum frá árinu 2005 endurspegla nýliðun árganganna frá 1996–2007. Árgangar frá 1996–2002 eru að hverfa úr stofninum og árgangarnir frá 2003–2008 eru mestir í fjölda. Aldursskiptar vísitölur gefa til kynna að allir árgangar frá 2009 séu litlir.
Færeyjar
Við Færeyjar er vísitala gullkarfa fengin úr tveimur færeyskum stofnmælingaleiðöngrum með botnvörpu sem farnir hafa verið árlega að vori 1994–2024 og að sumri 1996–2023. Vísitölur beggja leiðangra voru háar árin 1996-1998 en lægri flest ár frá aldamótum (Mynd 5).
Gullkarfi sem veiðist í stofnmælingaleiðöngrum við Færeyjar (Mynd 6 og Mynd 7) er að jafnaði stærri en sá sem fæst í íslensku stofnmælingaleiðöngrum og í stofnmælingaleiðangri við Austur-Grænland. Toppur lengdardreifingarinnar hefur smám saman hliðrast til hægri og mjög lítið fæst af gullkarfa minni en 35 cm.
Austur-grænland
Við Austur-Grænland eru upplýsingar um gullkarfa fengnar úr tveimur stofnmælingaleiðöngrum með botnvörpu. Annars vegar er það stofnmælingaleiðangur Þjóðverja að hausti og hins vegar stofnmælingaleiðangur Grænlendinga á landgrunni Austur-Grænlands. Einungis vísitölur úr leiðangri Þjóðverja eru notaðar við stofnmatið.
Stofnmælingaleiðangur Þjóðverja á landgrunni og landgrunnskanti við Vestur- og Austur-Grænland hefur verið farinn árlega að hausti frá árinu 1982–2020. Ekki var farið í leiðangra árin 2018 og 2021–2023. Heildar lífmassa- og fjöldavísitölur gullkarfa (fiskur stærri en 17 cm) við Austur-Grænland eru sýndar á Mynd 8. Eftir lækkun í sögulegt lágmark í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar hækkuðu vísitölurnar mikið á árunum 2003–2016. Heildarlífmassavísitalan var í sögulegu hámarki 2014–2016 en hefur lækkað talsvert mikið síðan og var árið 2020 svipuð og árið 2010. Mæliskekkja í vísitölum er yfirleitt há og hækkunin undanfarin ár vegna þess að stór hluti aflans kemur í fáum togum. Á árunum 2010–2020 lækkaði lífmassi smærri gullkarfa (17–30 cm) jafnt og þétt samanborið við fimm árin þar á undan og árin 2017–2020 fékkst mjög lítið af 17–30 cm karfa við Austur-Grænland. Þetta er svipuð þróun og sést hefur í stofnmælingaleiðöngrum við Ísland.
Vísitala gullkarfa úr stofnmælingaleiðangri Grænlands 2008–2023 (enginn leiðangur var farinn árin 2017–2019 og 2021) á landgrunni Austur-Grænlands hefur sveiflast mikið (Mynd 10). Hún hækkaði mikið árin 2011–2016 eftir lágmarkið árin 2008–2010. Þessa aukningu í lífmassa má rekja til aukningu á smáum gullkarfa (<30 cm) sem hægt er að fylgja fram til ársins 2016 þegar lengdardreifing var 25–45 cm og toppur hennar var í kringum 30 cm (Mynd 11). Bæði lífmassa- og fjöldavísitölur minnkuðu árin 2020–2023 og var svipuð og árin 2008–2010. Fjöldavísitala áranna 2022 og 2023 jókst frá árinu 2020 sem má rekja til aukningu á smáum gullkarfa (<25 cm) (Mynd 11).
Fjöldavísitölur karfa minni en 18 cm frá leiðöngrum Þjóðverja sýna að mikið var af smákarfa 1993 og 1995–1998. Síðan 2008 hefur nýliðunarvísitalan verið lág (Mynd 12). Í stofnmælingaleiðangri Grænlendinga var mjög lítið af smáum karfa (<18 cm) árin 2013–2016, en mikið fékkst mikið af honum árin 2022 og 2023 (Mynd 12). Mest var af 4–7 cm smákarfa en einnig var mikið 14–16 cm fiski. Smákarfi (<18 cm) við Austur-Grænland er einungis greindur til ættkvíslarinnar Sebastes þar sem erfitt hefur reynst að greina þær til tegunda. Þessi aukning árið 2022 og 2023 í leiðangri Grænlendinga gefur vísbendingar aukna nýliðun í veiðistofninn á framtíðinni.
Veiðar
Aflaþróun
Heildarafli á svæðinu Austur-Grænland / Ísland / Færeyjar var mestur árið 1982 eða 130 429 t, en eftir það minnkaði árlegur afli jafnt og þétt og á tímabilinu 1993–2020 var hann á bilinu 33 451 t og 59 698 t, mestur árið 2016 (Mynd 13). Síðan 2016 hefur heildarafli minnkað og árið 2023 var hann 35 988 t, sem er um 3 000 t meiri afli en árið 2022. Síðustu þrjá áratugina hafa 90–98 % af heildarafla gullkarfa verið veiddur á Íslandsmiðum.
Heildarafli gullkarfa á Íslandsmiðum minnkaði úr tæpum 90 000 t árið 1982 í 38 669 t árið 1994 (Mynd 13). Síðan þá hefur heildaraflinn verið á bilinu 30 000 t og 54 000 t, mestur árið 2016. Heildaraflinn árið 2023 var 32 192 t sem er 2 155 t meiri afli en árið 2022. Heildaraflinn fiskveiðiárið 2022/2023 var um 24 % umfram heildaraflamark sem var 22 614 t, en hefur undanfarin fiskveiðiár verið 5-18 % umfram aflamark. Ástæðuna fyrir afla umfram aflamark má rekja til tegundatilfærslukerfisins sem leyfir flutning á aflamarki frá einni tegund til annarrar. Einnig er heimilt að flytja aflamark milli fiskveiðiára.
Mestur hluti þess gullkarfa sem er veiddur á Íslandsmiðum veiðist í botnvörpu eða á bilinu 90-95 %. Afgangurinn veiðist að mestu sem meðafli í neta- og línuveiðum og í humarvörpu. Árið 2022, líkt og undanfarin ár, var stærsti hluti aflans veiddur norðvestur-, vestur og suðvestur af landinu (Mynd 14). Undanfarið hefur hlutdeild aflans sem veiddur er við kantbrúnina norðvestur af Íslandi aukist og að sama skapi minnkað suðvestur og suður af Íslandi. Fjöldi skipa sem veiða 95 % gullkarfaaflans hefur fækkað um tæpan helming frá árunum 1994 (Mynd 15).
Við Færeyjar minnkaði heildarafli frá árinu 1985 til 1999 eða úr 9 194 t í 1 436 t og var á árunum 2000–2020 á bilinu 500 t og 2 500 t (Mynd 13). Undanfarin tvö ár hefur aflinn dregist verulega saman og var einn sá minnsti frá því veiðar hófust á þessu svæði. Gullkarfi við Færeyjar eru að mestu veiddur í botnvörpu.
Landaður gullkarfaafli við Austur-Grænland var á árunum 1970–1983 á bilinu 20 000–30 000 tonn, en minnkaði mikið næstu þrjú árin (Mynd 13). Á tímabilinu 1985–1994 var árlegur gullkarfaafli við Austur-Grænland á bilinu 687-4 255 t. Engin bein sókn var í gullkarfa 1995–2009 og árlegur afli var 200 t eða minni og aðallega tekinn sem meðafli í rækjuveiðum. Árið 2010 hófust svo aftur beinar veiðar í djúp- og gullkarfa og var afli gullkarfa það árið 1650 t. Árlegur gullkarfaafli við Austur Grænland árin 2010-2023 hefur verið á bilinu 1 000-5 550 t. Aflinn árið 2023 var 3 073 t, sem er 862 t meiri afli en árið á undan.
