ÝSA

Almennar upplýsingar

Ýsa á Íslandsmiðum (Melanogrammus aeglefinus) er tiltölulega stór stofn og einskorðast að mestu við landgrunnið. Þó hafa núllgrúppulirfur og ungviði fundist austur af Grænlandi (ICES svæði 14). Þess fyrir utan hafa engar vísbendingar fundist um seiðarek til annarra svæða. Litlum ýsuafla (mesti afli minna en 10 tonn árið 2016) hefur verið landað frá miðum austur af Grænlandi. Það svæði næst Íslandi þar sem ýsa veiðist í einhverjum mæli eru Færeyjamið, en ýsan þar um slóðir er talin vera annar stofn byggt á erfðafræðirannsóknum. Nær ekkert hefur veiðst af ýsu á Íslands-Færeyjahrygg, hvorki í stofnmælingaleiðöngrum Hafrannsóknastofnunar né í afla. Merkingatilraunir áranna milli 1953 og 1965 gáfu heldur engar vísbendingar um göngur ýsu frá Íslandi til annarra hafsvæða, hvorki ungviðis né kynþroska fisks (Jónsson 1996). Mest endurheimtist í nálægð við merkingastað og á hrygningaslóð við sunnanvert landið. Upplýsingar um stofngerð ýsu við landið eru af skornum skammti.

Ýsa finnst víða á grunnsævi (10-200 m dýpi) við strendur landsins, en þó helst í hlýrri sjó vestur og suður af landinu. Hrygning hefur að mestu átt sér stað suður af landinu. Á hlýindatímum hefur stór hluti ókynþroska ýsu fundist norður af landinu og á þessari öld hefur stærri hluti veiðistofnsins haldið sig norður af landinu, samanborið við seinustu tvo áratugi seinustu aldar.

Sjá nánar um ýsu.

Veiðar

Veiðar á ýsu hafa ekki breyst mikið seinasta áratuginn, en fjöldi báta sem veiða 95% aflans hefur farið minnkandi (Mynd 1 og Tafla 1). Afli er skráður frá 250 línubátum, um 60 togurum og 40 dragnótabátum. Mest af ýsu er veidd í botnvörpu og hlutfall ýsuafla í botnvörpu féll úr um 70% í kringum 1995 í um 45% árið 2017, en hefur aukist aftur síðan. Á sama tíma hefur hlutfall ýsu sem veidd er á línu hækkað úr um 15% á árunum 1995-2000 í um 40% á árunum 2011–2017, en hefur lækkað nokkuð síðan. Hlutfall ýsuafla sem fæst í dragnót hefur hins vegar verið nokkuð stöðugt, eða um 15%. Um 2% aflans hafa í seinni tíð verið veidd í önnur veiðarfæri, mest í net. Fyrir 2000 var hlutfallið veitt í net um 10–30% en hefur dregist saman í takti við minni sókn netabáta (Mynd 1 og Mynd 2). Ýsa, sem veidd er af íslenskum fiskiskipum fæst að stærstum hluta á dýpi minna en 200 m (Mynd 3). Helstu ýsumið eru samkvæmt afladagbókum, suður, suðvestur og vestur af landinu (Mynd 4 og Mynd 5), en þó varð töluverð aukning á afla norður og norðaustur af landinu á árunum 2003–2005 og hefur hlutfall ýsuafla þar haldist hátt síðan.

Mynd 2: Ýsa. Landaður afli eftir veiðarfærum samkvæmt aflaskráningarkerfi Fiskistofu.

Tafla. 1: Ýsa. Fjöldi íslenskra skipa sem landað hafa ýsu og allur landaður afli eftir veiðarfærum og árum

Ár	Fj. botnv.	Fj. aðrir	Fj. dragnót	Fj. lína	Afli botnv.	Afli aðrir	Afli dragnót	Afli lína	Heildarafli
2000	164	504	117	479	23300	1740	3101	13089	41230
2001	146	631	91	447	22034	2050	3036	11982	39102
2002	144	548	91	417	30377	1990	3596	13638	49601
2003	136	550	96	435	36239	1664	4804	17284	59991
2004	131	656	95	449	50722	1787	8095	23198	83802
2005	126	488	90	449	53046	1573	10493	30767	95879
2006	116	416	93	436	45968	1217	12709	36237	96131
2007	109	345	94	407	57033	1080	12869	37199	108181
2008	102	311	91	362	51228	944	16457	33051	101680
2009	98	448	81	335	39078	608	15182	26571	81439
2010	94	623	67	279	29341	475	10138	23916	63870
2011	95	630	54	278	20718	473	6866	21175	49232
2012	98	699	56	289	20469	473	6048	18722	45712
2013	95	702	65	282	18829	398	4955	19197	43379
2014	84	654	47	283	13438	329	3776	15598	33141
2015	83	607	50	257	17337	360	4327	16432	38456
2016	82	580	53	237	17045	321	4456	14927	36749
2017	80	531	53	210	16456	343	4539	14447	35785
2018	71	494	58	194	26639	336	5585	15190	47750
2019	69	493	43	183	35947	302	6237	14650	57136
2020	73	536	42	149	32005	278	5079	16189	53551
2021	82	532	46	141	35961	264	5338	14411	55974
2022	73	513	57	114	39003	243	3929	13640	56815
2023	76	607	60	96	44514	311	6560	17427	68812

Mynd 3: Ýsa. Afli eftir dýpi samkvæmt afladagbókum.

Mynd 4: Ýsa. Útbreiðsla veiða á íslensku veiðisvæði samkvæmt aflaskýrslum. Öll veiðarfæri samanlagt.

Mynd 5: Ýsa. Útbreiðsla veiða frá öllum veiðarfærum, samkvæmt afladagbókum.

Aflaþróun

Áætlað er að árið 2023 hafi ýsuaflinn verið 70595 þúsund tonn (sjá Mynd 6)). Í seinni tíð fór aflinn hæst í um 100 þúsund tonn á árunum 2005 til 2008, sem er nærri hæstu aflatölum sjöunda áratugar seinustu aldar, en hefur síðan lækkað niður í svipuð gildi og á árunum 1975 til 2000.

Afli erlendra fiskiskipa var áður talsverður hluti af heildarafla ýsu á Íslandsmiðum en eftir stækkun landhelginnar hefur afli erlendra skipa verið hverfandi. Undanfarin ár hefur aðallega verið um afla Færeyinga að ræða, sem á síðasta ári var 1750 tonn.

Mynd 6: Ýsa. Skráður afli á Íslandsmiðum síðan 1905.

Yfirlit gagna

Sýnataka úr afla fyrir helstu veiðarfæri er almennt góð (dragnót, lína og botnvarpa). Sýnataka fylgir að mestu útbreiðslu og árstíðasveiflu veiðanna ( Mynd 7 og Mynd 8). Þó má merkja samdrátt í sýnatöku 2020 vegna takmarkana í tengslum við COVID-19 heimsfaraldurinn, þá einna helst í sýnatökum eftirlitsmanna, en sýnataka hefur verið að færast í eðlilegt horf síðan þá.

Mynd 7: Ýsa. Hlutfall sýna eftir mánuðum (súlur) samanborið við landanir eftir mánuðum (svört lína), skipt eftir árum og helstu veiðarfærm. Tölur fyrir ofan súlur sýna heildarfjölda sýna.

Mynd 8: Ýsa. Veiðislóð seinasta árs samkvæmt afladagbókum og staðsetning sýna (krossar) skipt eftir helstu veiðarfærum.

Landanir og brottkast

Allar skráðar landanir frá Íslandsmiðum fyrir 1966, sem og landanir erlendra fiskiskipa fram að 2014, eru skráðar í STATLANT löndunargrunninn sem er hægt að nálgast af vefsíðu Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Landanir innlendra fiskiskipa voru skráðar af Fiskifélaginu fram til 1992 en eftir það hefur skráningin verið í höndum Fiskistofu. Þó að brottkast sé bannað í botnfiskveiðum á Íslandsmiðum er það þó talið eiga sér stað. Byggt á mati á lengdarháðu brottkasti árin 2001–2018, þar sem gert er ráð fyrir að smáfiski sé frekar hent en stærri fiski, er hlutfall brottkasts á ýsu lítið seinni ár (<3% bæði í þyngd og í fjölda, sjá nánar í MRI (2016)). Líklegt er þó talið að brottkast hafi verið meira í upphafi tíunda áratugarins. Til þess að lágmarka líkur á brottkasti hafa útgerðir möguleika á því að landa undirmáli utan kvóta, að því gefnu að ágóðinn fari í Verkefnasjóð sjávarútvegsins. Að auki er möguleiki á því flytja kvóta milli tegunda.

Mynd 9: Ýsa. Mat á lengdarháðu brottkasti eftir veiðarfærum (punktmat og 95% öryggisbil).

Lengdardreifing landaðrar ýsu

Fjöldi sýna og lengdarmælinga er sýnd í Tafla 2. Lengdardreifing ýsu úr afla eftir árum er sýnd á Mynd 10. Stærðarsamsetning afla á línu og í botnvörpu virðist nokkuð stöðug, að mestu ýsa milli 40 og 70 cm. Ýsa veidd í net er stærri, en stærðasamsetningin er breytilegri eftir því sem hlutfall stærri fisks er hærra í stofninum.