Tálknafjörður

kort

Hnit - 65°38'N 23°53´W
Flatarmál - 30 km2
Meðaldýpi - 30-60m
Mesta dýpi - 65 m

Tálknafjörður er norðan við Patreksfjörð en fjallið Tálkni skilur hann frá Patreksfirði. Utan við fjörðinn er Patreksfjarðarflói, talsvert grunn þar sem botndýpi er minna en 40 m. Það er um 10 km breitt við Tálkna en 15 km við Blakk sem er í mynni grunnsins. Breidd í mynni Tálknafjarðar er 4,5 km og lengd fjarðarins 15,4 km frá fjarðarmynni í botn. Hann mjókkar mjög eftir því sem innar dregur. Undirlendi á ströndum er lítið. Í Tálknafjörð fellur Botnsá sem er silungsá. Dýpi utarlega í firðinum er mest um 60 m en grynnkar eftir því sem innar dregur og nær landi. Flatarmál fjarðarins innan við Tálkna er um 30 km2.

Á árunum 2008 til 2009 voru gerðar miklar vistfræðirannsóknir í Patreksfirði og Tálknafirði. Að þeim stóðu Hafrannsóknastofnun, Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða og Þóroddur hf. Einnig tóku þátt í rannsóknunum tveir stúdentar við Háskóla Íslands með sérverkefnum á hveljum. Markmið rannsóknanna var að fá vitneskju um helstu umhverfisþætti í fjörðunum einkum með tilliti til þess hvort firðirnir hentuðu fyrir eldi í sjó. Mælingar voru gerðar á straumum, hita, seltu, næringarefnum og svifþörungum. Einnig voru gerðar athuganir á hveljum.

Botn

Gert hefur verið botnkort af Tálknafirði með svokölluðum fjölgeislamæli (sjá mynd). Fram kemur að sunnan megin í firðinum er grunn ræma með landi en síðan dýpkar mjög hratt niður í fjörðinn þar sem er 50-60 m dýpi. Norðan megin í firðinum er heldur meira grunn með ströndinni inn eftir firði en síðan dýpkar hratt að miðju fjarðarins. Þegar innar dregur í fjörðinn grynnkar og þar gengur mikil sandeyri út í fjörðin þannig að mjótt sund verður milli eyraroddans og suðurstrandarinnar. Innan við eyrina og inn í botn Tálknafjarðar er grunnt eða frá 20-30 m dýpi nema rétt innan við Eyrina þar sem er 35 m dýpi.

Botnkort

mynd af Tálknafirði

Fjölgeisladýptarkort af Tálknafirði.

Botngerð

Samhliða botndýrarannsóknum í Tálknafirði árið 2009 voru gerðar kornastærðarmælingar á botnsýnum úr firðinum (sjá töflu). Mitt í Tálknafirði, þar sem dýpi var mest, var leirbotn en nær landi var grófara efni. Hlutfall leirs hækkaði eftir dýpi og það er þekkt að dýpi og kornastærð haldast oft í hendur. Telja má að hlutfallslega þekur leir mun stærra svæði en sandur eða skeljasandur.

Mælingar á kornastærð (sjá töflu 1) sýndu að mjög fínt set <0,063 (decant) var ríkjandi á flestum stöðvunum. Yfir 55% leir var á fimm stöðvum í firðinum. Sandur (0,063-2 mm) var ríkjandi á stöðvum 4 og 8 (86,9 og 85,1%).

Tafla 1. Mælingar á kornastærð.

tafla yfir botndýr

Sjór

Næringarefni

Rannsóknir á næringarefnum voru gerðar frá apríl 2008 til apríl 2009 bæði í Patreksfirði og Tálknafirði og sýnir 1. mynd staðsetningar mælistöðva í báðum fjörðum. Mæld voru næringarefni, einkum köfnunarefni og fosfór, svo og nítrat (NO3) og fosfat (PO4), en einnig var mældur kísill (SiO2) í þessari rannsókn.

stöðvakort

1. mynd. Mælistöðvar í Patreks- og Tálknafirði árin 2008 til 2009.

Vetrarástand ríkti í firðinum frá því í desember 2008 og fram í mars 2009. Þá var sjór í firðinum uppblandaður og einsleitur. Á 2. mynd er sýndur styrkur nítrats á sniði eftir endilöngum Tálknafirði þann 10. mars 2009. Þar sést að litlar breytingar eru á nítratstyrk bæði lárétt og lóðrétt. Sama gildir um fosfat en breytingar á fosfatstyrk fylgja breytingum á nítratstyrk.

mynd af nítratstyrk

2. mynd. Nítratstyrkur í µmól l-1 á sniði eftir endilöngum Tálknafirði þann 10. mars 2009. X-ás sýnir fjarlægð (í km) frá mynni fjarðarins.

Fremur lítil ferskvatnsáhrif eru merkjanleg í firðinum að jafnaði og kísilstyrkur mjög lágur stærstan hluta sumars á mælistöðvum yst í firðinum. Breytileiki á styrk næringarefna var mestur milli leiðangra á vorin en almennt var lítill breytileiki milli stöðva. Undantekning er að stundum var að finna háan kísilstyrk innst í firðinum sem tengist ferskvatnsfrárennsli.

3. mynd sýnir ársferil nítrats á stöð P3 (sjá mynd 1) í firðinum. Vetrarstyrkur (hámark) nítrats fer yfir 12 µmól í lítra febrúar til mars 2009. Þegar vorvöxtur svifþörunga hefst gengur á nitrat í sjónum. Það sést vel á því hve lágur styrkur köfunarefnis er í efstu metrunum frá vori og fram í september þegar hægir á frumframleiðni svifþörunga og sjórinn blandast á nýjan leik með tilheyrandi endurnýjun næringarefna.

mynd af nítratstyrk

3. mynd. Árstíðabreytingar í styrk nítrats í µmól l-1.utarlega í Tálknafiði frá 14. apríl 2008 til 24. apríl 2009.

4. mynd sýnir ársferil kísils á stöð P3 (sjá mynd 1) í firðinum. Hámarksstyrkur kísils verður síðla vetrar í febrúar til mars og verður hæstur rúmlega 8 µmól í lítra. Við vorvöxt kísliþörunga gengur hratt á kísilmagnið í sjónum. Kísilstyrkur verður aldrei mjög lágur á svo innarlega í firðinum en lægstu gildin finnast á 10 til 30 metra dýpri frá maí til júní.

mynd af árstíðabreytingum á kísli

4. mynd. Árstíðabreytingar í styrk kísils í µmól l-1 utarlega í Tálknafirði frá 14. apríl 2008 til 24. apríl 2009.

Um haustið minnkaði breytileiki í styrk næringarefna bæði með dýpi og einnig þegar farið er eftir firðinum endilöngum og í lok september 2008 var ekki teljandi munur á styrk næringarefna með dýpi á mælistöðvunum. Talsverð endurnýjun á næringarefnum hafði átt sér stað. 

Líf

Í Patreksfirði og Tálknafirði fóru fram miklar rannsóknir á grunnþáttum sjávar í firðinum á árunum 2008-2009. Safnað var gögnum um strauma, hita, seltu, næringarefni (sjá undir liðnum Sjór) og svifþörunga. Gögnum var safnað á 6 stöðvum í Patreksfirði og 4 stöðvum í Tálknafirði (sjá kort af stöðvum). Til viðbótar var safnað gögnum um marglyttu í fjörðunum og gerð ítarleg úttekt á botndýrum. Áður hafa verið gerðar allnokkrar rannsóknir á skeldýrum í fjörðunum með nýtingu í huga og ýmsar fiskifræðilegar rannsóknir.

Botndýr

Í Tálknafirði hafa verið gerðar umfangsmiklar rannsóknir á botndýralífi á vegum Hafrannsóknastofnunar með tilstyrk Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða og fleiri aðila. Var þar einkum haft í huga fyrirhugað fiskeldi í Patreksfirði og Tálknafirði sem þá var í undirbúningi. Hafrannsóknastofnun var fengin af Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða, Atvest, til að framkvæma rannsóknina en hún var hluti af stærra verkefni í fjörðunum þar sem gerðar voru ýmsar rannsóknir á eðlis-, efna- og líffræðilegum þáttum fjarðanna.

kort af sýnatökustöðum

1. mynd. Sýnatökustaðir í Tálknafirði og Patreksfirði.

Dagana 13. og 14. maí 2009 fór fram söfnun botndýra í Tálknafirði og voru sýni voru tekin með Shipek botngreip á 9 stöðvum (1. mynd) og á hverri stöð voru tekin 3 greiparsýni. Úr einu greiparsýni á hverri stöð voru tekin hlutsýni til kornastærðargreiningar.

Úrvinnsla hefur farið fram á stöðvum 1-5 (tafla 2). Alls hafa verið greindar 96 tegundir/hópar frá þessum stöðvum. Þessi dýr tilheyrðu að mestu fylkingum burstorma, krabbadýra og lindýra (2. mynd). Afar fáar tegundir tilheyrðu öðrum hópum og meðal annars voru skrápdýr einungis greind í þrjár tegundir slöngustjarna og flest dýr sem tilheyrðu lindýrum voru samlokur.

Algengustu tegundir

Í töflunni hér neðar má sjá hlutfall tíu algengustu tegunda/hópa í Tálknafirði. Þar kemur einnig fram heildarfjöldi dýra á fimm stöðvum og hlutfall þeirra af heild, meðalfjöldi og staðalfrávik. Tegundir sem tilheyra hóp burstaorma eru einkenndir með (b), þær sem tilheyra samlokum eru einkenndar með (s) og krabbadýr með (k).

Leirbotn var á stöðvum 1, 2 og 5. Tegundasamsetning botndýra milli þessara stöðva var mjög lík og myndar ákveðið botndýrasamfélag.  Burstaormurinn Galathowenia oculata var algengasta tegundin. Þessi ormur er algengur víða um land og étur lífrænar leifar af botninum. Aðrar algengar tegundir voru samlokurnar gljáhytla og trönusystir og burstaormurinn Cossura longocirrata. 

Sandur var á stöðvum 3 og 4. Tegundasamsetning var ólík milli þessara stöðva og einkennandi var hversu fjölbreytt lífríkið var en fá eintök af hverri tegund.

Á sandbotni innarlega í firðinum norðanverðum (stöð 3) voru götungar, skelkrabbar, þráðormar, mosadýr, ranaormar og hveldýr áberandi. Burstaormarnir Scoloplos armiger og Phloe sp. og krabbadýrin Eudorellopsis deformis og Protomedeia faciata voru einnig þar.

Á sandbotni utar í firðinum norðanverðum (stöð 4) voru götungar ríkjandi. Fjórar tegundir burstaorma (Phloe sp., Galathowenia oculata, Spionidae sp. og Nothria conchylega) og tvær samlokutegundir auðnuskel (Crenella decussata) og pétursskel (Parvicardium pinnulatum) voru einnig áberandi.

Fjölbreytileiki (Shannon H‘ loge) var meiri á sandbotni en á leirbotni og var mestur á stöð 4 með 3,08 og stöð 3 með 2,95 en minnstur (1,82) á stöð 2.

Tafla 2. Hlutfall tíu algengustu tegunda/hópa í Tálknafirði.

tafla yfir botndýrasamfélag Tálknafjarðar

mynd af fjöldadreifingu eftir stöðvum

2. mynd. Fjöldi eintaka (y-ás) af helstu botndýrahópum á hverri stöð (x-ás).

Heimildir: Benthic communities in Tálknafjörður and Patreksfjörður. (2015). Steinunn Hilma Ólafsdóttir. Hafrannsóknir nr. 179 

Svifþörungar

Rannsóknir á svifþörungum fóru fram í Tálknafirði á árunum 2008 til 2009 sem Hafsteinn G. Guðfinnsson gerði ásamt þessari samantekt.  Safnað var gögnum um svifþörunga á 4 stöðvum í firðinum (sjá stöðvarkort). Mælingar voru gerðar á blaðgrænu-a sem mælikvarða á magn svifþörunga í sjó en einnig var safnað sýnum til greininga og talninga á svifþörungum. Þá var mælt sjóndýpi á hverri rannsóknastöð.

Sjóndýpi gefur upplýsingar um hvort mikið eða lítið svif og/eða grugg er í sjónum. Þar geta átt í hlut svifþörungar (algengast), dýrasvif, annað svif, grugg og fleira sem dregur úr skyggni í sjónum. Mælingin fer fram með hvítri 30 cm skífu sem rennt er niður í sjóinn á bandi sem er með metramerkjum og má lesa af því hve margir metrar eru farnir í sjó. Þegar skífan hverfur sjónum er lesið af kvarða bandsins og segir talan til um sjóndýpið í metrum á hverjum stað.

kort

1. mynd. Stöðvakort.

Sjóndýpismælingar á stöð T3 og fleiri stöðvum sýndu að 1% ljósdýpi var iðulega á 20 til 30 m dýpi frá vori til hausts en þegar ljós er meira en 1% af því ljósi sem berst yfirborðinu er talið að svifþörungar framleiði meira af lífrænu efni en þeir eyða. Þetta þýðir að í vorblómanum og yfir sumarið vaxa svifþörungar frá yfirborði niður undir 30 m dýpi í firðinum og framleiða lífrænt efni. Þetta er mjög mikilvægt fyrir frumframleiðslu fjarðarins.

Ársferlar blaðgrænu í 0, 10, 20 og 40 metra dýpi á stöð T3 frá apríl 2008 til apríl 2009 eru sýndir á 2. mynd. Niðurstöðurnar sýna að blaðgrænu ferlarnir fyrir öll dýpi eru mjög svipaðir yfir vaxtartímann ef undan er skilin blaðgræna í yfirborði (0m) sem hefur mun lægri vorgildi árið 2008 en neðri dýpin. Þetta skýrist sennilega af því að yfirborðssjórinn blandast ferskvatni á vorin sem er næringarsnautt og þynnir út þau næringarefni sem eru til staðar í yfirborðslagi sjávar þannig að vöxtur svifþörunga verður takmarkaðri en neðar í sjónum. Þegar líður á sumarið og áhrif ferskvatnsins minnka verður gróðurinn álíka mikill við yfirborð og í neðri dýpum. Skýrt kemur fram á myndinni að svifþörungarnir mynda marga gróðurtoppa yfir sumarið. Í apríl 2009 hefst gróðurhámark á öllum dýpum samtímis.

mynd af blaðgrænu

2. mynd. Ársferlar blaðgrænu í 0, 10, 20 og 40 metra dýpi á stöð T3 frá apríl 2008 til apríl 2009.

Ársferill kísilþörunga og skoruþörunga í 10 m dýpi er sýndur á 3. mynd. Kísilþörungar eru að ljúka vorvexti sýnum þegar sýnataka hefst vorið 2008 í apríl og því höfum við misst af aðal vortoppnum. Síðan verður hlé á vexti þeirra nokkurn tíma en í byrjun júní mynda þeir vaxtartoppa sem standa yfir í júní og júli með yfir 400 þúsund frumur í lítra. Að því loknu ber lítið á kísilþörungum þó svolítil aukning verði í september áður en þeir hætta að vaxa vegna takmarkaðrar birtu. Vorið 2009 mynda þeir vaxtartopp í apríl.

Skoruþörungar eru til staðar í svifinu allt sumarið og er fjöldi þeirra mjög breytilegur (3. mynd). Mestur er hann um 150 þúsund frumur í lítra um miðsumarið. Hluti af þessum hópi getur verið svifþörungar sem valda eitrununum í skelfiski. Þær tegundir eru aðallega af ættkvíslunum Dinophysis og Alexandrium.

mynd af kísilþörungum

3. mynd. Ársferill kísilþörunga og skoruþörunga í 10 m dýpi.

Á 4. mynd má sjá breytingar sem urðu í fjölda þessara tveggja ættkvísla sumarið 2008. Fjöldi Dinophysis tegunda er mestur á tímabilinu júlí til ágúst en þá er frumufjöldi þeirra frá 700 til 1600 frumur í lítra. Fjöldi Alexandrium tegunda er mestur í júní um 100 frumur í lítra en annars mjög lítill. Fjöldi beggja hópa fer yfir þau viðmiðunarmörk sem notuð eru þegar metin er hætta á eitrunum í skelfiski.

mynd af skoruþörungum

4. mynd. Fjöldi Dinophysis og Alexandrium fruma á 10 m dýpi á stöð T3 í Tálknafirði sumarið 2008.

Nánari upplýsingar um eitraða svifþörunga má sjá á vefsíðu Matvælastofnunar. http://www.mast.is/upplysingar-fyrir/skelfisktekja/eiturthorungar/?info=1

Nytjar

Ýmsar nytjar hafa farið fram í Tálknafirði. Má þar nefna fiskveiðar á mörgum tegundum nytjafiska, með margvíslegum veiðarfærum. Veiðar á botndýrum hafa verið reyndar og má þar nefna skelveiðar einkum á kúfskel. Fiskeldi í smáum stíl hefur verið reynt í firðinum lengi en frá árinu 2010 hefur allmikið laxeldi verið stundað þar. Nytjar á botnþörungum hafa verið stundaðar frá ómunatíð.

Fiskveiðar

Í Tálknafirði hefur verið veitt með flestum veiðarfærum en hér eru settar fram upplýsingar um veiðar á nytjategundum í þrjú veiðarfæri (1. mynd). Heildarafli hefur verið rúmlega 1000 tonn á tímabilinu 2000 til 2014 ef miðað er við upplýsingar úr gagnasafni Hafrannsóknastofnunar. Mest hefur fengist af ýsu í firðinum á þessu tímabili um tæp 500 tonn, en næstmest af þorski. Af steinbít hefur fengist um 60 tonn en af öðrum tegundum hefur fengist mun minna. Mestur afli hefur fengist í dragnót og línu (1. mynd) en mun minna í handfæri og þá aðallega þorskur.

mynd af afla eftir tegundum

1. mynd. Afli í Tálknafirði eftir fisktegundum og veiðarfærum.

Gerð var samantekt á skiptingu afla milli tegunda í Tálknafirði á tímabilinu 2000 til 2014 og kom þá í ljós að aflahlutfall ýsu og  þorsks er svipuð eða 43 %, af steinbít 7 % en af öðrum tegundum er afli langt innan við 5 % (2. mynd).

hlutfallslegur afli mismunandi tegunda

2. mynd. Hlutfallslegur afli mismunandi tegunda án tillits til veiðarfæra.

Fiskeldi

Fjarðarlax ehf hefur stundað laxeldi í Tálknafirði frá árinu 2010.

Fyrirtækið Þóroddur hf hefur stundað áframeldi á þorski í Tálknafirði um langan tíma.

Stofnstærðarmat kúfskelja í Tálknafirði

Kúfskel (Arctica islandica) finnst nánast allt í kringum Ísland og lifir á 0-200 m dýpi í sendnum leirbotni, sandbotni eða skeljasandbotni. Skelin sem lifir niðurgrafin í sjávarbotninum allt frá því að vera rétt undir yfirborði og niður á 15 cm, er staðbundin en getur hreyft sig upp og niður í bontlaginu með hjálp fótarins. Kúflskelin er sérlega langlíf og hægvaxta dýrategund og getur orðið yfir 400 ára gömul. Skeljarnar eru sérkynja. Veiðar á kúfskel til beitu hafa verið stundaðar á Íslandi frá aldamótunum 1900 en tilraunaveiðar til manneldis hófust fyrst 1987 og svo aftur árið 1995 til útflutnings og var hámarks landaður afli rúm 14000 tonn árið 2003.

Snemma árs 1994 hófust rannsóknir á vegum Hafrannsóknastofnunar á kúfskel við Vestfirði með það markmið að kortleggja útbreiðslu, magn á flatareiningu og stofnstærð í fjörðunum með nýtingu í huga. Einnig voru skeljar úr afla lengdarmældar. Til rannsóknanna var notaður skelveiðibátur útbúinn vatnsþrýstiplógi. Þess ber að geta að vatnsþrýstiplógurinn veiðir aðallega skeljar stærri en 50 mm og eykst veiðigetan eftir því sem skelin er stærri.

mynd af vatnsþrýstiplóg
1. mynd. Vatnsþrýstiplógur

stöðvakort              lengdardreifingarmynd 
2. mynd. Rannsóknasvæðið í Tálknafirði.         3. mynd. Lengdardreifing kúfskelja í afla vatnsþrýstiplógs í Tálknafirði.

Í Tálknafirði vor tekin 12 tog á 1,4 ferkílómetra svæði og var lífþyngdin að meðaltali 2,1 kg/m2 (2. mynd). Punktarnir á myndinni tákna staðsetningu toga og stærð þeirra lífþyngdina (0-5 kg/m2). Stofnstærð var áætluð rúm 3200 tonn á svæðinu. Meðallengdin í afla var 74 mm og lengdardreifingin 48-102 mm (3. mynd).

Heimildir: Gudrún G. Þórarinsdóttir & Sólmundur Einarsson. (1994). Kúfskeljarannsókn (Arctica islandica) á Norðvesturlandi janúar til mars 1994 (Investigation of Arctica islandica in Northwest Iceland, January-March 1994). Hafrannsóknastofnunin, 29 pp.

Gudrún G. Þórarinsdóttir & Sólmundur Einarsson. (1997). Kúfskel við Ísland. Náttúrufræðingurinn, 66 (2), 91-100. 

G. G. Thórarinsdóttir & S. Einarsson. (1996). Distribution and abundance of ocean quahog, Arctica islandica (Linnaeus, 1767), from Icelandic waters. J. Shellf. Res. 15 (3), 729-733.

Heimildir - Tálknafjörður

Böðvar Þórisson, Christan Gallo, Eva Dögg Jóhannsdóttir, Þorleifur Eiríksson. (2012). Athuganir 2010, 2011 og 2012 á áhrifum laxeldis í sjókvíum í Tálknafirði, á botndýralíf.

Eva Dögg Jóhannsdóttir og Valgeir Ægir Ingólfsson. (2014). Sjávartengd ferðaþjónusta á Patreksfirði, Tálknafirði og Bíldudal.

Guðjón Már Sigurðsson, Ástþór Gíslason og Jörundur Svavarsson. (2009). Hveljur í Patreksfirði og Tálknafirði sumarið 2008. Hafrannsóknir nr. 152, bls. 20-24.

Guðrún G. Þórarinsdóttir og Sólmundur Tr. Einarsson. (1994). Kúfskeljarannsóknir á Norðvesturlandi janúar til mars 1994. Hafrannsóknastofnun 1994, 29 bls.

G. G. Thórarinsdóttir & S. Einarsson. (1996). Distribution and abundance of ocean quahog, Arctica islandica (Linnaeus, 1767), from Icelandic waters. J. Shellf. Res. 15 (3), 729-733.

Guðrún G. Þórarinsdóttir & Sólmundur Einarsson. (1997). Kúfskel við Ísland. Náttúrufræðingurinn, 66 (2), 91-100.

Guðrún G. Þórarinsdóttir og Sigmar Arnar Steingrímsson.2(000). Size and age at sexual maturity and sex ratio in ocean quahog, Arctica islandica (Linnaeus, 1767), off northwest Iceland. Journal of Shellfish Research, vol 19, no. 2, 943-947.

Hrafnkell Eiríksson. (1986). Hörpudiskurinn, Clamys islandica, Muller, Hafrannsóknir, 35: 5-40.

Lúðvík Kristjánsson. (1980). Íslenskir sjávarhættir I. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík.

Mat á umhverfisáhrifum - Tillaga að matsáætlun. 16.000 tonna framleiðsla af laxi og regnbogasilungi í sjókvíum í Patreksfirði og Tálknafirði. Matstillaga Fjarðarlax og Dýrfisks, 2014.

 

Fannst þér efnið á síðunni hjálplegt?